// مقاله / بررسي نقش تلويزيون در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني از ديدگاه نوجوانان شهر تهران

بررسي نقش تلويزيون در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني از ديدگاه نوجوانان شهر تهران در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

بررسي نقش تلويزيون در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني از ديدگاه نوجوانان شهر تهران

دكتر زهره ميرحسيني٭
زهرا محمدي٭٭
مقاله‌‌ تأليفي
فصلنامه علمي ـ تخصصي كودك، نوجوان و رسانه
سال اول، شماره 3، بهار 1391
صفحات 13 ـ 41
چكيده
پژوهش حاضر به منظور بررسي نقش تلويزيون در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني از ديدگاه نوجوانان شهر تهران، به صورت پيمايشي، در بين 870 نفر از نوجوانان 12 تا 17ساله ساكن شهر تهران صورت گرفت كه با روش نمونه‌گيري خوشه‌اي انتخاب شده بودند. يافته‌ها ‌نشان داد كه عمده‌ترين روش‌هاي پر كردن اوقات فراغت در بين پاسخ‌گويان، تماشاي تلويزيون (4/47 درصد)، مطالعه كتاب (7/13 درصد) و ديدار با دوستان (5/12 درصد) است. تلويزيون با 1/25 درصد، دوستان با 6/20 درصد و مدرسه با 3/20 درصد، سه عامل اصلي براي علاقه‌مند كردن نوجوانان به مطالعه و كتاب‌خواني شناخته شدند. پاسخ‌دهندگان، معرفي كتاب و كتاب‌خانه‌ها (9/28 درصد)، ساخت سريال و فيلم با موضوع كتاب و كتاب‌خواني (5/20 درصد) و ايجاد شبكه مخصوص كتاب و كتاب‌خواني (20 درصد) را از برنامه‌هاي ضروري براي علاقه‌مند كردن كودكان و نوجوانان به مطالعه معرفي كردند. از نظر پاسخ‌گويان، تلويزيون مي‌تواند از طريق تبليغات مناسب و صحيح (7/32 درصد)، ساخت برنامه‌هايي درباره كتاب (6/20 درصد) و معرفي كتاب‌هاي مختلف (18 درصد)، بر عادت كتاب‌خواني نوجوانان تأثير مثبت بگذارد. نتايج نشان ميدهد كه بين مدت زمان تماشاي تلويزيون و تشويق نوجوانان به كتاب‌خواني و همچنين بين شاخص ميزان «مطالعه غير درسي» پاسخ‌گويان و ميزان «تماشاي تلويزيون» نوجوانان، رابطه معناداري وجود دارد.

كليد واژگان
تلويزيون، مطالعه، كتاب‌خواني، نوجوانان، تهران.

// مقدمه

از گذشته دور، كتاب به عنوان يكي از ابزارهاي آموزشي مورد توجه بوده است. مطالعه و بهره‌گيري از تازه‌هاي علمي، در روح ‌آدمي مؤثر است و سبب پيشرفت و تعالي خواهد شد. تجربه جهاني نشان مي‌دهد كه رشد و توسعه تمدن‌ها، در رشد فكري و فرهنگي هر جامعه ريشه دارد و بدون رشد فرهنگ كتاب‌خواني در جوامع نمي‌توان به تعالي هيچ تمدني دل خوش كرد. بدون شك، ترويج فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني موجب رشد فرهنگي و علمي هر كشوري خواهد شد. (چهره و همكاران، 1387)
در عصر حاضر كه آن را «عصر اطلاعات» مي‌خوانند، به بهره‌گيري از منابع گوناگون اطلاعاتي به عنوان منابع مختلف تغذيه بشر توجه شده است. جوامع اطلاعاتي براي آنكه شهرونداني فرهيخته و باسواد داشته باشند، بايد از راه‌هاي مختلف، اطلاعات مناسب و لازم را در اختيار آنان قرار دهند. با اين روش، افراد در زمينه‌هاي گوناگون رشد مي‌كنند و علاوه بر داشتن تخصص‌هاي مورد نياز جامعه، از بينش و دانشي برخوردار مي‌شوند كه براي هر شهروند و براي گذران يك زندگي متفكرانه لازم است (نك: رضوي, جعفري‌زاده و نوروزي، 1385). كودكان معمولاً در يادگيري مطالب آموزنده و مفيد، سرعت بالاتري دارند و در دوران نوجواني و جواني نيز علاقه به دانستن در آنها شكوفا مي‌شود. پس بهترين راه گسترش فرهنگ مطالعه در جامعه، سرمايه‌گذاري براي كودكان و نوجوانان و نسل جوان است.
مدارس در مقام يكي از نهادهاي رسمي كه متولي آموزش و پرورش افراد جامعه هستند، هميشه مي‌كوشند مهارت‌هاي گوناگون زندگي را به دانش‌آموزان بياموزند و در قالب كتاب‌هاي درسي، اطلاعات ارزشمندي به آنها عرضه كنند، اما همان‌گونه كه مي‌دانيم، تنها كتاب‌هاي درسي نيستند كه بر دانش، مهارت و نگرش دانش‌آموزان اثر مي‌گذارند. منابع اطلاعاتي ديگري از قبيل كتاب‌هاي غير ‌درسي مانند كتاب‌هاي علمي، ‌داستان و طنز و نظاير آنها، همچنين مجله‌ها و روزنامه‌ها، همواره اطلاعات متنوعي در اختيار همگان قرار مي‌دهند. اين منابع، به خودي خود اهميت فراواني دارند و در جوامع اطلاعاتي، بهره‌گيري از آنها ضرورت به شمار مي‌آيد. توجه دانش‌آموزان به اين منابع، به آنها كمك مي‌كند در كنار دانش تخصصي كه در مدرسه مي‌آموزند، ‌دانش و بينش خود را در زمينه‌هاي ديگر (اجتماعي، فرهنگي، هنري، علمي، سياسي، اقتصادي و نظاير آن) گسترش دهند و بتوانند هم‌گام با ديگران، در مسير رشد توسعه شخصي و اجتماعي گام بردارند. با ريشه‌يابي دقيق ايجاد انگيزه در نويسنده و خواننده، به ويژه قشر جوان و نوجوان، مي‌توان ناهماهنگي ميان فرهنگ و مطالعه را با همت مسئولان از بين برد (ترويج فرهنگ مطالعه، 1386).
اصل كلام اينكه فرهنگ كتاب‌خواني بسيار ارزشمند است و بايد كودك را از همان زمان طفوليت، با مطالعه و كتاب آشنا كرد. از همان زمان كه مادر براي كودك لالايي مي‌خواند، بايد ذهن او را از طريق كتاب‌هاي مصور با تصويرخواني آشنا ساخت و خاطره‌اي از كتاب در ذهنش به وجود آورد. نبودن كتاب در سبد مصرفي خانواده‌ها به هر دليلي كه باشد، نشانه‌اي از نبود فرهنگ كتاب‌خواني در جامعه است و بايد با شناخت موانع كتاب‌خواني و رفع آنها كاري كرد كه كتاب در فهرست نيازهاي ضروري خانواده‌ها قرار گيرد. از سوي ديگر، همان گونه كه كتاب‌ها، مجله‌ها و فرم‌هاي چاپي، افراد را در معرض اطلاعات متنوع قرار مي‌دهند، رسانه‌هاي ديگري چون تلويزيون، راديو و اينترنت به ما كمك مي‌كنند دانش خود را در زمينه‌هاي گوناگون افزايش دهيم.
تلويزيون، يكي از وسايل ارتباطي جذاب و نيرومندي است كه معمولاً سرگرمي جالب توجهي براي گروه‌هاي سني كودك و نوجوان است. آنها به دلايلي چون تفريح و سرگرمي، كسب آگاهي و مهارت يافتن در برقراري ارتباط اجتماعي، به تماشاي برنامه‌هاي تلويزيون مي‌پردازند. وسايل ارتباط جمعي به ويژه تلويزيون در تغيير ارزش‌ها، سنت‌ها، باورها، اعتقادات و نگرش افراد جامعه به ويژه كودكان و نوجوانان نقش بسزايي دارند. اگر بتوان از طريق وسايل ارتباط جمعي، تغيير و تحول فرهنگي مناسبي به وجود آورد و جامعه را به سوي ارزش‌ها و اعتقادات و باورهاي صحيح هدايت كرد، مي‌توان گفت زيربناي توسعه و پيشرفت فرهنگي و اجتماعي فراهم آمده است. بر اين اساس، رسانه‌هاي ياد شده در زندگي كودكان و نوجوانان نقش مهمي ايفا مي‌كنند. از اين رو، مطالعه و تحقيق درباره اثر رسانه‌ها بر ابعاد گوناگون شخصيت اين قشر، اهميتي شايان توجه دارد. رسانه‌هاي ارتباط جمعي به سبب داشتن ويژگي‌هاي خاص مي‌توانند پيام مورد نظر فرستنده را در محيطي وسيع منتشر كنند. بدين ترتيب، تعداد مخاطبان بيشتري براي اين رسانه‌ها وجود دارد (شهر آراي، 1373).
با توجه به اهميت بالاي تلويزيون در پرورش كودكان و نوجوانان, از اين رو، در پژوهش حاضر، نقش اين رسانه را در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني از ديدگاه مخاطبان جوان بررسي مي‌كنيم.

// بيان مسئله

شخصيت آدمي، متأثر از دو عامل اصلي وراثت و محيط است. وراثت، مقدار توانايي و استعداد بالقوه موجود در فرد را مشخص مي‌كند و محيط مناسب با محرك‌هاي فيزيكي و اجتماعي مطلوب، سبب فعليت يافتن و شكوفايي اين توانايي‌ها و استعدادها مي‌شود. در پي تحولات اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي چند قرن اخير، ابتدا در غرب و سپس در ديگر مناطق و كشورهاي دنيا، وسايل ارتباط جمعي، به تدريج به يكي از كليدي‌ترين عوامل محيطي مؤثر بر شخصيت‌ افراد در جوامع بدل شده‌ و در ايجاد عادت‌ها و رفتارهاي مطلوب و مناسب و پرهيز از رفتارهاي نامطلوب و ضد هنجار در افراد هر جامعه، نقشي تعيين‌كننده يافته‌اند. نشريات، روزنامه‌ها و مجلات، نخستين رسانه‌هاي فراگير جمعي بودند كه زمينه‌هاي توسعه فرهنگي و اجتماعي را در غرب، در سده‌هاي 18 و 19 فراهم آوردند. آنها در سده بيستم نيز عاملي اساسي در رهبري نهضت‌هاي فكري و سياسي و اجتماعي در بسياري از كشورها بودند. از قرن بيستم به بعد، با ورود راديو و تلويزيون به صحنه ارتباطات، تحولي عميق در سبك زندگي و انديشه افراد پديد آمد و دولت‌ها از اين وسايل ارتباط جمعي، به عنوان ابزارهاي مؤثر در توسعه فراگير جوامع خود، بهره‌ گرفتند (مكتبي، 1380).
از جمله عادت‌هاي مناسب رفتاري و شايد پسنديده‌ترين عادت اجتماعي كه براي توسعه همه‌جانبه هر ملتي لازم و ضروري است، عادت كردن كودكان و نوجوانان آن ملت به مطالعه و روش درست انديشيدن است. مطالعه به معناي خواندن كتاب‌هاي غير درسي، به قصد يادگيري، پر كردن اوقات فراغت و كسب آگاهي است. «اهميت مطالعه در توسعه به حدي است كه امروزه ميزان وقتي را كه هر ملت به خواندن كتاب اختصاص مي‌دهد، با ميزان توسعه آن كشور قياس مي‌كنند» (ابرامي،‌ 1379).
شواهد حاكي از آن است كه كتاب‌خواني و مطالعه در ميان نوجوانان و جوانان كشور، از وضعيت چندان مطلوبي برخوردار نيست. (فرهاديان، 1381) در اين ميان، بايد دانست نقش رسانه‌هاي جمعي از جمله تلويزيون كه براي پر كردن اوقات فراغت و آموزش گروه‌هاي مختلف جامعه برنامه‌ريزي مي‌كند، بسيار حساس است. برنامه‌هاي تلويزيوني كه به معرفي و نقد كتاب مي‌پردازند يا از طريق سريال‌ها و ميان‌پرده‌ها و برگزاري مسابقات كتاب‌خواني فرهنگ مراجعه به كتاب‌خانه و مطالعه را ترويج مي‌دهند، در ارتقاي فرهنگ مطالعه مؤثر خواهد بود (بيگي، 1380).
از آنجا كه در تلويزيون ايران، اين‌گونه برنامه‌ها كمتر مشاهده مي‌شود و با توجه به مسائل ذكر شده، اين پژوهش درصدد است نقش تلويزيون را در ترويج فرهنگ كتاب‌خواني و مطالعه در بين نوجوانان ـ كه برنامه‌ريزان و مسئولان آينده اين مملكت خواهند بود ـ بررسي كند. در اين ميان، با توجه به كاركرد رسانه‌هاي عمومي چون تلويزيون، طرح اين پرسش ضروري است كه چگونه مي‌توان با برنامه‌هاي تلويزيون، كودكان و نوجوانان را به مطالعه و كتاب‌خواني تشويق كرد؟

// اهميت و ضرورت پژوهش

تلويزيون به عنوان تنها رسانه ديداري و شنيداري رسمي كشور، نقش مهمي در ترويج فضاي مطالعاتي آن ايفا مي‌‌كند. اين رسانه جمعي، تأثير و نفوذي شگفت‌انگيز در افكار، نگرش‌ها، باورها، عواطف و رفتارهاي مخاطبان به ويژه كودكان و نوجوانان دارد و الگوهايي كه در برنامه‌هاي آن استفاده مي‌شود، مستقيم يا غير ‌مستقيم بر مخاطبان اثر مي‌گذارد. با توجه به كثرت مخاطبان اين رسانه از قشر كودك و نوجوان در سراسر كشور، علاقه‌مند ساختن آنها به مطالعه، متضمن پيشرفت و توسعه جامعه و مصونيت بخشيدن به آنها در برابر هجوم ديگر فرهنگ‌هاست. از اين رو، از تلويزيون به عنوان بستري براي گسترش فرهنگ مطالعه مي‌توان بهره گرفت.
تلويزيون مي‌تواند ميل به خواندن را بر‌انگيزد، اما بعد ازآن بايد كتابي باشد كه خوانده شود. كودكان و نوجواناني كه سريال‌هاي زندگي ابن سينا، كمال‌الملك، امير‌كبير، هلن كلر، پاستور و مادام كوري را مشاهده كرده‌اند، اگر كتاب‌هاي مناسب سنشان در اين زمينه در اختيارشان قرار گيرد و به مطالعه تشويق شوند، به يقين, اين‌گونه كتاب‌ها را مطالعه خواهند كرد (فرهاديان، 1381).
نتايج اين پژوهش، به مسئولان فرهنگي رسانه ملي، در بالا بردن فرهنگ عمومي جامعه و تصميم‌گيري‌هاي درست براي تشويق نوجوانان به كتاب و كتاب‌خواني و همين طور به برنامه‌سازان تلويزيوني در شناخت نياز مخاطبان و راه‌هاي تبليغ و ترويج كتاب‌خواني و ساخت برنامه‌هاي مناسب در اين زمينه كمك مي‌كند.

// تعاريف اجزاي مسئله

ـ برنامه‌هاي تلويزيون: منظور از تلويزيون در اين پژوهش، تمامي برنامه‌هاي پخش‌شده از شبكه‌هاي داخلي، از جمله شبكه‌هاي 1، 2، 3، 4، 5، شبكه خبر، شبكه قرآن، شبكه آموزش و شبكه پيام است.
ـ طبقه اجتماعي: در اين پژوهش، طبقه اجتماعي نوجوانان با توجه به ميزان تحصيلات والدين و همچنين منطقه سكونت و پايگاه اجتماعي برآورد شده است؛ به اين شكل كه تحصيلات كمتر از ديپلم، سطح 1؛ ديپلم، سطح 2 و بالاتر از ديپلم (كارداني، كارشناسي، كارشناسي ارشد، دكترا)، سطح 3 در نظر گرفته شده‌اند. همچنين در مورد منطقه محل سكونت نوجوانان مورد مطالعه در شهر تهران، مناطق 1 تا 6 شمال, سطح بالا؛ مناطق 7 تا 15 و منطقه 22 مركز سطح متوسط؛ مناطق 16 تا 21 جنوب, سطح پايين در نظر گرفته شده است.

// پرسش‌هاي اساسي

1. به نظر نوجوانان آيا تلويزيون در تبليغ و ترويج كتاب و كتاب‌خواني مي‌تواند نقش داشته باشد؟
2. به نظر نوجوانان آيا تلويزيون مانعي بر سر راه كتاب و كتاب‌خواني است؟
3. به نظر نوجوانان، راه‌هاي علاقه‌مند كردن آنها به كتاب‌خواني از طريق تلويزيون كدامند؟

// فرضيه‌هاي پژوهش

1. بين برنامه‌هاي تلويزيون و ترويج فرهنگ كتاب‌خواني در ميان نوجوانان رابطه وجود دارد؛
2. بين طبقه اجتماعي مخاطبان نوجوان تلويزيون و نقش تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني رابطه وجود دارد؛
3. بين تحصيلات مخاطبان نوجوان تلويزيون و نقش تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني رابطه وجود دارد.

// روش‌شناسي

در اين پژوهش به منظور شناخت نظرها و ديدگاه‌هاي نوجوانان، از روش «پيمايشي توصيفي» بهره گرفته شده است.
جامعه آماري، شامل همه نوجوانان 12 تا 17 سال ساكن شهر تهران در سال 1389 (زمان اجراي تحقيق) است كه 869533 خانوار را در بر مي‌گيرد. تعداد افراد 12 تا 17 سال ساكن شهر تهران، 956813 نفر است. اين اطلاعات از سايت رسمي مركز آمار ايران (صفحه نتايج تفصيلي سرشماري 1385 شهر تهران)1 گرفته شده است.
افراد نمونه در شهر تهران با استفاده از روش نمونه‌گيري خوشه‌اي چندمرحله‌اي انتخاب شده‌اند؛ به اين ترتيب كه در مرحله نخست، تعدادي از بلوك‌هاي شهر تهران در مناطق شمال، جنوب، شرق و غرب انتخاب شدند. در مرحله دوم با استفاده از متغير اصلي طرح، تعداد و شماره بلوك خانوارهاي نمونه در هر يك از بلوك‌ها مشخص گرديد. در مرحله سوم در هر يك از خانوارهاي انتخاب‌شده، پرسشگران با پاسخ‌گويان 12 تا 17سال مصاحبه حضوري داشتند و پرسش‌نامه‌ها را تكميل كردند.
جامعه آماري تعريف‌شده را به صورت A، مجموعه بلوك‌هاي ساختماني داخل شهر تهران بزرگ مطابق با سرشماري مركز آمار ايران در سال 1385، به تعداد 32099=NA و B مجموعه افراد 12 تا 17سال از خانوارهاي ساكن در بلوك‌هاي ساختماني تهران بزرگ در نظر گرفتيم.
نمونه‌گيري به طور خلاصه در دو مرحله تعريف مي‌شود: نخست، مجموعه‌ بلوك‌هاي ساختماني، مطابق نتايج سرشماري سال 1385 در تهران بزرگ و ديگري، فهرست خانوارهاي ساكن بلوك‌هاي سرشماري كه پرسشگران تعليم‌ديده و باتجربه صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران برابر با برگ مشخصات، گردآوري و تنظيم كرده‌اند.
به اين ترتيب، نمونه‌گيري خوشه‌اي سه ‌مرحله‌اي، داراي اين مراحل بوده است:
1. انتخاب 321 بلوك از 32099 بلوك شهر تهران؛
2. انتخاب سه درصد از خانوارهايي كه در مرحله اول فهرست‌برداري شده‌اند و در جامعه آماري اين تحقيق نيز صدق مي‌كنند؛
3. انتخاب فرد نمونه در خانوارهاي انتخاب‌شده بر اساس جدول اعداد تصادفي.

// ابزار گردآوري اطلاعات و اعتبار و پايايي آن

در پرسش‌نامه پژوهش، 21 سؤال، و در پايان پرسش‌نامه نيز مشخصات پاسخ‌گو، شامل جنس، سن، تحصيلات و... آمده است. اين پرسش‌نامه را به سه بخش اصلي مي‌توان تقسيم كرد: اول، ميزان مطالعه غير درسي در اوقات فراغت و دلايل كم يا زياد بودن آن؛ دوم، ميزان مشاهده تلويزيون و پرسش از كيفيت برنامه‌هاي مرتبط با ترويج فرهنگ كتاب‌خواني؛ سوم، پيشنهاد راهكارهايي براي برنامه‌هاي تلويزيون با استفاده از عوامل مؤثر و پيشنهادهاي پاسخ‌گويان و... .
در ساختار پرسش‌نامه و طراحي آن، به چهار موضوع توجه شده است:
1. انتخاب موضوعاتي كه بايد درباره آنها سؤال شود؛
2. تدوين پرسش‌هاي عمده و اصلي؛
3. ارزيابي پرسش‌ها؛
4. ترتيب دادن يك پرسش‌نامه ساده و درك‌شدني.
درباره اعتبار ظاهري متغيرهايي از قبيل جنس، سن، تحصيلات و وضعيت شغلي، با توجه به پژوهش‌هاي پيشين، اختلاف نظر چنداني ميان پژوهشگران وجود ندارد. در مورد بيشتر سنجه‌هايي هم كه در اين تحقيق به كار برده‌ايم، اتفاق نظر ميان پژوهشگران وجود داشته است. در ضمن، با چند تن از استادان نيز درباره پرسش‌نامه مشاوره شد.
در اعتبار محتواي پرسش‌نامه كه به ميزان معرف بودن كافي همه جنبه‌هاي يك مفهوم مرتبط مي‌شود، سؤال‌هاي پرسش‌نامه سنجيده شد و پيش‌آزموني با پرسش‌نامه مقدماتي در سطح يك منطقه شهر تهران (منطقه 3) بين 50 نفر صورت گرفت. پس از رفع ابهام از پرسش‌ها، پرسش‌نامه نهايي تهيه شد.
براي ارتقاي سطح پايايي1 اندازه‌گيري در اين پژوهش، از شيوه‌ها و مراحل مختلف استفاده شد كه عبارتند از: به كارگيري حداكثر دقت در استفاده از واژه‌هاي ساده و قابل فهم در پرسش‌نامه و جمله‌بندي دقيق و صحيح گويه‌ها؛ آموزش پرسشگران و طراحي روش‌هاي صحيح كدگذاري؛ استفاده از پرسش‌هاي آزموده شده در پرسش‌نامه‌هاي معتبر.
استفاده از روش آزمون ـ آزمون مجدد2 و روش آلفاي كرونباخ3 قبل از اجراي آزمون اصلي، ابزار اندازه‌گيري و شيوه ساختن آن كه با استفاده از اين روش 8971/0=α آلفاي كرونباخ محاسبه شده است.

// يافته‌هاي پژوهش

بر اساس داده‌هاي پژوهش، جامعه آماري مورد مطالعه اين پژوهش، داراي اين مشخصات است:
4/53 درصد پاسخ‌گويان، پسر و 6/46، درصد دختر هستند. 1/21 درصد پاسخ‌گويان، 12سال؛ 16 درصد، 13سال؛ 2/15 درصد، 14سال؛ 2/17 درصد، 15سال؛ 6/14 درصد، 16سال و 9/15 درصد، 17سال دارند. به عبارتي، بيشترين درصد، مربوط به گروه سني 12 سال است. 9/48 درصد پاسخ‌گويان، تحصيلات راهنمايي؛ 7/40 درصد، تحصيلات دبيرستاني و 4 درصد, تحصيلات پيش‌دانشگاهي دارند. به عبارتي، بيشتر پاسخ‌گويان در دوره راهنمايي مشغول به تحصيل هستند.
36 درصد پاسخ‌گويان در سطح پايين از طبقه اجتماعي، 9/47 درصد در سطح متوسط و 1/16 درصد در سطح بالاي طبقه اجتماعي هستند. بنابراين، اكثريت متعلق به طبقه متوسطند.
همان‌طور كه جدول شماره 1 نشان مي‌دهد، 4/47 درصد از نوجوانان، تماشاي تلويزيون؛ 7/13 درصد، مطالعه كتاب؛ 5/12 درصد، ديدار دوستان؛ 11 درصد، رفتن به پارك و 8/10 درصد، بازي‌هاي كامپيوتري را براي پر كردن اوقات فراغت خود ترجيح مي‌دهند و 3/4 درصد به ساير1 موارد اشاره كرده‌اند.

// پاسخ به پرسش‌هاي اساسي

در پاسخ به نخستين پرسش پژوهش مبني بر اينكه «آيا تلويزيون مي‌تواند در تبليغ و ترويج كتاب و كتاب‌خواني نقشي داشته باشد؟» از پاسخ‌هاي سؤال 6 پرسش‌نامه استفاده شد. اين سؤال به اين صورت مطرح شد كه «به نظر شما تشويق و علاقه‌مند كردن نوجوانان به كتاب‌خواني و مطالعه، از طريق كدام يك از موارد اشاره شده، بهتر و مؤثرتر است؟» نتايج در جدول شماره 2 آمده است:
اولويت اول تا سوم پاسخ‌گويان به ترتيب عبارتند از: راديو و تلويزيون با 1/25 درصد، دوستان با 6/20 درصد و مدرسه با 3/20 درصد. به اين ترتيب، راديو و تلويزيون جزو سه اولويت برتر در علاقه‌مند كردن نوجوانان به كتاب و كتاب‌خواني معرفي شده‌ است.
در پاسخ به پرسش دوم پژوهش مبني بر اينكه «آيا تلويزيون مانعي بر سر راه كتاب و كتاب‌خواني است؟» از مقايسه پرسش‌هاي 2 و 7 پرسش‌نامه استفاده شد. بر اساس اين مقايسه، ميزان مطالعه غير درسي پاسخ‌گويان و ميزان تماشاي تلويزيون آنها با هم سنجيده و مشخص گرديد كه اين دو متغير رابطه معناداري با يكديگر ندارند؛ يعني علت مطالعه اندك پاسخ‌گويان، تماشاي زياد تلويزيون نيست.
در پاسخ به سؤال سوم پژوهش مبني بر اينكه «راه‌هاي علاقه‌مند كردن كودكان و نوجوانان از طريق تلويزيون به كتاب‌خواني و مطالعه كدامند؟» از پاسخ‌هاي سوال يازدهم پرسش‌نامه استفاده شد. اين سؤال به اين صورت مطرح گرديد كه «به نظر شما تلويزيون از چه طريقي مي‌تواند به افزايش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني در نوجوانان كمك كند؟» نتايج در جدول شماره 3 نشان داده شده است:
بر اساس جدول شماره 3، معرفي كتاب و كتاب‌خانه‌ها (9/28 درصد) در ‌اولويت اول، ساخت سريال و فيلم با موضوع كتاب و كتاب‌خواني (5/20 درصد) در اولويت دوم و راه‌اندازي شبكه مخصوص كتاب و كتاب‌خواني (20 درصد) در اولويت سوم، به افزايش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني در نوجوانان كمك مي‌كند.
همچنين در سؤال 13 پرسش‌نامه: «به نظر شما تلويزيون چگونه مي‌تواند بر رفتار و عادات كتاب‌خواني نوجوانان تأثير مثبت داشته باشد؟» از پاسخ‌گويان خواسته شد پاسخ‌ تشريحي دهند. جمع‌بندي پاسخ‌ها در جدول شماره 4 نشان داده شده است:
چنان‌كه جدول شماره 4 نشان مي‌دهد، 7/32 درصد پاسخ‌گويان، تبليغات صحيح؛ 6/20 درصد آنها، ساخت برنامه‌ در زمينه كتاب‌خواني و 18 درصد، معرفي كتاب‌هاي مختلف را بر رفتار و عادت كتاب‌خواني نوجوانان، مثبت قلمداد كرده‌اند.

// آزمون فرضيه‌ها

فرضيه اول پژوهش مبني بر اينكه «بين مدت تماشاي تلويزيون و تشويق افراد به كتاب‌خواني (ترويج فرهنگ كتاب‌خواني) در ميان نوجوانان، رابطه معناداري وجود دارد»، نشان داد بين مدت تماشاي تلويزيون و ترويج كتاب‌خواني، رابطه معناداري در سطح اطمينان 95 درصد وجود دارد؛ طبق جدول شماره 5 تقريباً با افزايش مدت زمان تماشاي تلويزيون، نظر افراد درباره اين مسئله، مثبت‌تر ارزيابي مي‌شود.
بر اساس نتايج آماري، بين مدت زمان تماشاي تلويزيون1 و تشويق افراد به كتاب‌خواني، رابطه معناداري وجود دارد. همان‌طور كه جدول شماره 5 نشان مي‌دهد، به نظر افرادي كه مدت زمان بيشتري تلويزيون تماشا مي‌كنند، تلويزيون باعث تشويق به كتاب‌خواني شده است. بنابراين، فرضيه 1 تحقيق مبني بر اينكه تلويزيون در تبليغ و ترويج كتاب و كتاب‌خواني نقش دارد، تأييد مي‌شود.
فرضيه دوم و سوم پژوهش نيز مبني بر اينكه «بين تحصيلات و طبقه اجتماعي نوجوانان و مؤثر دانستن تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني رابطه معني‌دار وجود دارد»، تأييد شد؛ به گونه‌اي كه در سه سطح از تحصيلات (راهنمايي، دبيرستان و پيش‌دانشگاهي)، پاسخ‌گويان، تلويزيون را مؤثرتر از موارد ديگر مي‌دانستند. همچنين در هر سه سطح طبقه اجتماعي، پاسخ‌گويان، تلويزيون را در علاقه‌مند كردن نوجوانان به مطالعه، مؤثرتر از ديگر موارد معرفي كردند.
بر اساس نتايج آماري، بين تحصيلات2 و طبقه اجتماعي3 با شيوه علاقه‌مندي نوجوانان به كتاب‌خواني رابطه معناداري وجود دارد. همان‌طور كه جدول شماره 6 نشان مي‌دهد، با افزايش تحصيلات، نوجوانان، راديو و تلويزيون را مؤثرترين عامل علاقه‌مندي خود به مطالعه مي‌دانند. همين طور افرادي كه طبقه متوسط جامعه را تشكيل مي‌دهند (5/63 درصد)، معتقدند تلويزيون بهترين وسيله براي علاقه‌مند كردن نوجوانان به مطالعه است.
رابطه بين مؤثر دانستن تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني و تحصيلات پاسخ‌گويان يعني مؤثر دانستن تلويزيون در گسترش فرهنگ كتاب‌خواني، تا ميزان 8 درصد از تحصيلات پاسخ‌گويان ناشي مي‌شود.
همچنين بين مؤثر دانستن تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني و طبقه اجتماعي پاسخ‌گويان، يعني مؤثر دانستن تلويزيون در فرهنگ كتاب‌خواني تا 5 درصد از طبقه اجتماعي پاسخ‌گويان ناشي مي‌شود.

// نتيجه‌گيري

تلويزيون، وسيله ارتباطي جذاب و نيرومند و يكي از سرگرمي‌هاي جالب توجه براي كودكان و نوجوانان است. آنها به دلايلي چون تفريح و سرگرمي، كسب آگاهي و يافتن مهارت در ايجاد ارتباط اجتماعي، برنامه‌هاي تلويزيون را تماشا مي‌كنند. وسايل ارتباط جمعي، به ويژه تلويزيون، در تغيير ارزش‌ها، سنت‌ها، باورها، اعتقادات و نگرش افراد جامعه به ويژه كودكان و نوجوانان، نقش بسزايي دارند.
نتايج پژوهش نشان مي‌دهد اصلي‌ترين روش‌هاي پر كردن اوقات فراغت پاسخ‌گويان (نوجوانان 12 تا 17 سال)، به ترتيب: تماشاي تلويزيون، مطالعه كتاب و ديدار با دوستان است. به نظر مي‌رسد تلويزيون به دليل جاذبه نور و تصوير، براي مخاطبان خود گيرايي بيشتري دارد؛ زيرا نيمي از پاسخ‌گويان در اين پژوهش، براي پر كردن اوقات فراغت خود، تلويزيون را برگزيده‌اند كه اهميت و تأثير اين رسانه را نشان مي‌دهد. همچنين نخستين عامل مؤثر بر علاقه‌مند كردن نوجوانان به مطالعه و كتاب‌خواني، راديو و تلويزيون است و دوستان و مدرسه در اولويت‌هاي دوم و سوم قرار دارند كه بيانگر تأثير عميق و كارآمد تلويزيون بر ديدگاه نوجوانان است.
رسانه‌هاي ارتباط جمعي از جمله راديو و تلويزيون، مطبوعات و سينما بايد با توجه به ويژگي‌هاي رشد شخصيت ذهني، عاطفي، رواني و اجتماعي مخاطبان و نيازهاي رو به توسعه آنها و نيز با در نظر گرفتن اهداف متعالي و ملي و ديني، بهترين روش‌ها و تكنيك‌هاي ممكن را براي برقراري ارتباط با مخاطبان مختلف به ويژه كودكان و نوجوانان به كار گيرند تا آنها را جذب و روحيه تفكر و تحقيق و مطالعه را در اين قشر ايجاد كنند. از آنجا كه آمار سرانه مطالعه در كشور ما پايين است، با برنامه‌ريزي دقيق و كارشناسي اصولي، از برنامه‌هاي تلويزيون براي بالا بردن فرهنگ عمومي جامعه و تبليغ و تشويق افراد به ويژه كودكان و نوجوانان به مطالعه و كتاب‌خواني مي‌توان بهره برد.
نتايج آزمون فرضيه اول پژوهش مبني بر اينكه «بين مدت تماشاي تلويزيون و تشويق به كتاب‌خواني، در ميان نوجوانان بيننده تلويزيون، رابطه معناداري وجود دارد», نشان داد اين رابطه معني‌دار است و سطح اطمينان 95 درصد وجود دارد؛ زيرا طبق نتايج، با افزايش مدت زمان تماشاي تلويزيون، نظر افراد درباره اين مسئله، مثبت‌تر ارزيابي مي‌شود. همچنين نداشتن مطالعه غير درسي پاسخ‌گويان، به دليل تماشاي زياد تلويزيون نيست؛ زيرا نوجواناني كه بيشتر تلويزيون تماشا مي‌كنند، در هر سه سطح تحصيلات و طبقه اجتماعي، نظر مثبت‌تري درباره تأثير اين رسانه در تبليغ و ترويج مطالعه و كتاب‌خواني دارند. بنابراين، فرضيه اول تحقيق تأييد شد.
همچنين با بررسي فرضيه دوم و سوم پژوهش مبني بر اينكه «بين ويژگي‌هاي فردي نوجوانان (تحصيلات و طبقه اجتماعي) و مؤثر دانستن تلويزيون در گسترش فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني، رابطه معني‌دار وجود دارد»، اين رابطه معني‌دار تأييد شد. در سه سطح از تحصيلات (راهنمايي، دبيرستان و پيش‌دانشگاهي)، نوجوانان پيش‌دانشگاهي، تلويزيون را مؤثرترين رسانه جهت گسترش فرهنگ كتاب‌خواني دانستند. همچنين در هر سه سطح طبقه اجتماعي، نوجوانان مربوط به طبقه اجتماعي متوسط، تلويزيون را در علاقه‌مند كردن نوجوانان به مطالعه، مؤثرتر از ديگر مواردارزيابي كردند. بنا بر نتايج به دست آمده، فرضيه دوم تحقيق نيز تأييد مي‌شود.
نوجوانان درباره دلايل نداشتن مطالعه غير درسي خود، به مواردي چون بي‌علاقه بودن به مطالعه، نداشتن وقت كافي و در دسترس نبودن منابع خواندني مورد علاقه‌شان اشاره كرده‌اند. به نظر مي‌رسد مسئولان فرهنگي كشور مي‌توانند با ريشه‌يابي علل اين معضل اجتماعي، يعني بي‌رغبتي نوجوانان به مطالعه، از طريق رسانه‌اي اثرگذار چون تلويزيون، به فرهنگ‌سازي و ايجاد علاقه به مطالعه در كل جامعه بپردازند.
بنا بر پيشنهادهاي نوجوانان، عمده‌ترين روش‌هاي برنامه‌سازي تلويزيون براي علاقه‌مند كردن پاسخ‌گويان به كتاب‌خواني، به ترتيب اولويت عبارتند از: ساخت برنامه‌هايي درباره معرفي كتاب و كتاب‌خانه‌ها، ساخت سريال و فيلم با موضوع كتاب و كتاب‌خواني، راه‌اندازي شبكه‌اي مخصوص تبليغ و ترويج و آگاهي‌رساني درباره كتاب و كتاب‌خواني. با توجه به نتايج اين پژوهش، مسئولان و دست‌اندركاران تلويزيون مي‌توانند از اين پيشنهادهاي كارساز، در جهت تصميم‌گيري و سفارش و ساخت برنامه‌هاي تلويزيوني بهره برند و تأثير اين رسانه را در رشد فرهنگي جامعه، چشم‌گيرتر سازند.

// پيشنهادها

1. از صدا و سيما انتظار مي‌رود دست‌كم در چند سريال پربيننده، از جمله سريال‌هاي ماه مبارك رمضان، نوروز، دهه فجر و... از فيلم‌نامه‌نويسان بخواهد كتاب‌خواني، خريد كتاب يا هديه دادن كتاب را بگنجانند.
2. برگزاري جلسات نقد و بررسي كتاب‌هاي كودك و نوجوان، اعلام ساعات كار كتاب‌خانه‌هاي عمومي و كانون‌هاي پرورش فكري، اعلام اخبار مربوط به كتاب و معرفي نويسندگان در برنامه‌هاي صدا و سيما، گامي در جهت گسترش فرهنگ مطالعه در جامعه است.
3. تعرفه آگهي‌هاي تلويزيوني براي كتاب، در حد كالاهاي مصرفي است و به همان اندازه كه پفك‌نمكي و برنج و سامسونگ بايد پول تبليغ بدهند، ناشران كتاب نيز بايد هزينه صرف كنند. صدا و سيما مي‌تواند با كاهش تعرفه هزينه مبلغ كالاهاي فرهنگي مثل كتاب، بيش از پيش به تبليغ و ترويج كتاب‌هاي منتشر شده بپردازد.
4. معرفي فيلم‌ها و برنامه‌هايي كه از روي آثار مشهور كلاسيك و كتاب‌هاي معروف تهيه مي‌شوند و راهنمايي والدين در شيوه استفاده از آنها، وظيفه‌اي است كه برنامه‌سازان تلويزيون بايد به آن توجه كنند.
5. دولت برزيل هر چند وقت يك بار، يك برنامه راديو تلويزيوني به منظور تشويق به مطالعه ترتيب مي‌دهد و در طول روز، تبليغات گوناگوني به شكل آگهي‌هاي تجارتي با عنوان «مطالعه، يعني زندگي كردن» پخش مي‌شود كه شامل اشعار و قطعاتي از رمان‌هاي خوب است. كتاب‌خانه‌هاي برزيل اعلام كردند تعداد كتاب‌هايي كه افراد به امانت مي‌گيرند، بر اثر اين تبليغات افزايش يافته است. (استيگر، 1379) صدا و سيماي كشور ما نيز مي‌تواند با اجراي برنامه‌هايي مشابه، ميزان مطالعه و كتاب‌خواني را افزايش دهد.
6. راديو و تلويزيون ملي اتريش، براي تشويق مردم به مطالعه، برنامه‌اي با عنوان «مطالعه كن» آغاز كرده است. اين برنامه براي دو ميليون خانواده پخش مي‌شود و جوايزي شامل كتاب و حواله خريد آن به برندگان اين مسابقه‌ها اهدا مي‌گردد. مسئوليت اجراي اين برنامه‌ها به عهده راديو و تلويزيون ملي اتريش، با همكاري فعالانه بازار كتاب اين كشور اعم از ناشران و كتاب‌فروشان است. (همان) صدا و سيما مي‌تواند با طرح چنين موضوعاتي و ساخت چنين برنامه‌هايي، گام‌هاي مهمي در مسير تشويق خانواده‌ها به كتاب‌خواني بردارد.
7. مسئولان و برنامه‌ريزان در نخستين گام بايد پژوهش را در مقام مغز و قلب توسعه ملي بپذيرند. آن‌گاه براي تقويت اين مغز و قلب، فرهنگ مطالعه و كتاب‌خواني را به عنوان بسته پژوهش و تحقيقات و ايجاد جامعه سالم، با برنامه‌هاي متنوع رسانه‌هاي ارتباط جمعي و به روش‌ها و شيوه‌هاي مناسب، در ميان آحاد جامعه به ويژه كودكان و نوجوانان رواج دهند و نهادينه سازند.
8. شناسايي و معرفي مراكز فعال در حوزه نوجوان و جوان در زمينه انتشار كتاب و كتاب‌خواني و همكاري با آنها و تبليغ و اطلاع‌رساني از طريق تلويزيون اهميت دارد.
9. ساخت برنامه‌هايي در جهت شناسايي و معرفي عوامل بازدارنده مطالعه در گروه‌هاي سني نوجوانان و جوانان، به مسئولان براي برطرف كردن اين موانع از طريق تبليغ و ترويج فرهنگ مطالعه كمك مي‌كند.
10. معرفي كتاب‌خانه‌ها و كتاب‌ها و نويسندگان برگزيده در قالب برنامه‌اي مداوم نقش مهمي در اين عرصه دارد.
11. صدا و سيما با آموزش عمومي روش‌ها و اصول صحيح مطالعه، يكي از موانع فرهنگ مطالعه و ركود كتاب‌خواني را برطرف كند.
12. صدا و سيما مي‌تواند با انعكاس تأثير مثبت سنت‌ هديه دادن كتاب، در علاقه‌مند كردن كودكان و نوجوانان به كتاب‌خواني و مطالعه، گام مهمي در اين مسير بردارد.
13. برنامه‌سازان مي‌توانند الگوهاي شخصيتي از اهل علم و مطالعه را با شغل‌ها و مناصب مطلوب و مقبول اجتماعي مرتبط سازند و آنها را افرادي باهوش، معاشرتي و با اخلاقي پسنديده معرفي كنند.
14. طبق نظريه‌هاي تأثير پيام، پيام‌هايي كه پيش از برنامه‌هاي مورد علاقه كودكان و نوجوانان پخش مي‌شود، بيشتر از ديگر زمان‌ها تأثير دارد. از اين رو، بهتر است آگهي‌هاي مربوط به كتاب و كتاب‌خواني، پيش از برنامه كودك و نوجوان پخش شوند.

// مناسبت‌های مرتبط با مقاله



/// مقالات