بايسته‌هاي ورود رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

بايسته‌هاي ورود رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي

ابراهيم شفيعي سروستاني٭
چكيده
در عصر حاضر «سلامت جنسي» يكي از شاخه‌هاي مهم «سلامت عمومي» جامعه به شمار مي‌آيد و نقش بسياري در حفظ و ارتقاي سلامت جسمي، روحي و عاطفي افراد جامعه دارد. ازاين‌رو، همه نهادها و سازمان‌هاي حوزه بهداشت، سلامت، آموزش، پژوهش و فرهنگ بايد بكوشند با اقدامات به موقع و مناسب خود زمينه را براي حفظ و ارتقاي سلامت جنسي جامعه و جلوگيري از رشد و گسترش بيماري‌ها و ناهنجاري‌هاي جنسي فراهم آورند. سازمان صدا وسيما نيز به عنوان يكي از مهم‌ترين و اثرگذارترين سازمان‌هاي فرهنگي كشور بايد رسالت‌ها و مسئوليت‌هاي خود در اين زمينه را بهخوبي بشناسد و با سياست‌گذاري، برنامه‌ريزي و برنامهسازي مناسب، در جهت تحقق شايسته آنها بكوشد.
نخستين گام در اين زمينه، توجه به بايستههاي ورود به اين حوزه است؛ زيرا بدون شناخت و توجه شايسته به بايدها و نبايدهاي ورود به حوزه سلامت جنسي، اقدامات رسانه اثر مطلوبي نخواهد داشت و چه بسا به برخي از آسيب‌ها و ناهنجاري‌هاي موجود در اين حوزه نيز دامن بزند.
برخي از بايستههاي ورود رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي عبارتند از: تبيين دقيق راهبردهاي رسانه ملي در پرداختن به موضوع سلامت جنسي، داشتن برنامه جامع، مستمر و درازمدت، توجه دقيق به آموزههاي اسلامي در ارائه راهكارها، تفكيك دقيق مسائل و مشكلات جنسي افراد مجرد و متأهل، توجه به مرزهاي حيا و خودداري از دامن زدن به مسائل جنسي، پرهيز از نگاههاي تقليلگرايانه و سادهانگارانه به مسائل و مشكلات جنسي، توجه به طرحها و برنامههاي نظام سلطه براي ترويج ناهنجاريهاي جنسي در ايران، توجه به تجربه جوامع غربي در مواجهه با نيازهاي جنسي و بهرهگيري از رسانههاي مكمل براي ايفاي بهتر نقش خود در زمينه آموزش جنسي و گسترش سلامت جنسي در جامعه.

كليد واژگان:
سلامت جنسي، اختلال جنسي، ناهنجاري جنسي، آموزش جنسي، تربيت جنسي، اخلاق جنسي، سياست‌گذاري رسانه‌اي.

// مقدمه

در سال‌هاي اخير «سلامت جنسي»1 در جهان اهميت فراواني يافته است تا آنجا كه امروزه موضوع «سلامت جنسي»، يكي از اولويتهاي «سلامت همگاني»2 به شمار مي‌آيد. از سوي ديگر، با پيچيدهتر شدن روابط و رفتارهاي جنسي در جوامع انساني، نياز به مداخلات مبتني بر دانش براي آگاهسازي، اصلاح نگرش و پيشگيري و درمان بيماري‌هاي مرتبط، از اهميت روزافزوني برخوردار شده است. اين موضوع به ويژه پس از گسترش بيماري ايدز در جهان اهميت بيشتري يافته است. (پايگاه اطلاعرساني كلينيك ابن سينا)
بر اين اساس، در حال حاضر برنامهريزي و سياست‌گذاري در حوزه سلامت جنسي و همچنين فراهم آوردن خدمات لازم براي حفظ و ارتقاي سلامت جنسي افراد و جامعه اهميت ويژهاي دارد. ازاين‌رو، بر همه مسئولان حوزه بهداشت، سلامت، آموزش و فرهنگ كشور لازم است كه وظايف و مسئوليتهاي خود در اين حوزه را با دقت و توجه بيشتري دنبال كنند.
البته بايد توجه داشت كه امروزه سلامت جنسي مانند ديگر جنبه‌هاي سلامت، تنها به نبود بيماري يا اختلال عملكرد گفته نميشود، بلكه هماهنگي و سازگاري جنبههاي جسمي، عاطفي، عقلاني و اجتماعي امور جنسي در انسان را نيز دربرميگيرد، به گونه‌اي كه شخصيت، روابط و عشق را ارتقا مي‌دهد و پربارتر مي‌كند. همچنين سلامت جنسي با سلامت باروري رابطه تنگاتنگي دارد و براي داشتن نسلي سالم و شايسته بايد به آن توجه كرد. (نك: همان)
با توجه به اين نكات و به ويژه در وضعيت كنوني جامعه ما كه روابط و رفتارهاي ناهنجار جنسي3روز به روز در آن گسترش و عمق بيشتري پيدا مي‌كند و با بروز پديده‌هاي ناهنجاري چون «ازدواج سفيد»4 و «همباشي»5 در جامعه ما (ازدواج سفيد يا سياه زيستن، 1393)، رسانههاي غربي با شادي تمام از وقوع «انقلاب جنسي» در ايران گفت‌وگو ميكنند، رسانه ملي چارهاي جز وارد شدن به حوزه مباحث سلامت جنسي و انجام دادن مسئوليتهاي مهم خود در اين زمينه، به ويژه آگاهيبخشي به جوانان و نوجوانان در زمينه آسيبها و مخاطرات روابط و رفتارهاي ناهنجار جنسي و راه‌هاي در امان ماندن از اين آسيبها و مخاطرات ندارد. (ناكارآمدي آموزش سلامت جنسي در كشور، 1392)
البته بايد توجه داشت كه ورود به اين حوزه اگر بدون داشتن راهبرد دقيق و مشخص و بدون درنظرداشتن بايستههاي موجود در اين زمينه باشد، ميتواند موجب دامن زدن به آسيبها و ناهنجاريهاي موجود در اين زمينه شود. ازاين‌رو، در مقاله حاضر مهم‌ترين بايستههاي ورود رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي را بررسي ميكنيم، ولي پيش از ورود به بحث، به موضوع اسلام و نيازهاي جنسي اشارهاي اجمالي خواهيم داشت.

// 1. اسلام و نيازهاي جنسي

از ديدگاه آموزههاي اسلامي، ارضاي نظاممند نيازهاي جنسي از جمله مهم‌ترين كاركردهاي خانواده است. اسلام با مشروع دانستن ارضاي نظاممند تمايلات جنسي و تأكيد بر استحباب آن، ازدواج و تشكيل خانواده را راهكاري درست براي تأمين اين نياز ميداند. به باور انديشوران ديني، اسلام با مظاهر رهبانيت، به معناي پرهيز از ازدواج، مخالف است و آن را موجب رواج فساد اخلاقي ميداند. چنانكه بيبندوباري در برقراري روابط نامشروع را نيز نپذيرفته و به پاكدامني و نيالودن به حرام و دوري از تمامي مظاهر تحريككننده آن سفارش كرده است. قرآن همچنين در موارد گوناگون، تأثير پيروي از شهوات در انحراف جامعه و دوري از تعاليم انبيا را يادآور شده است. در اين پيوند، استفاده از تعبيري چون لباس، به عنوان پوششدهنده عيوب و بازدارنده از طغيان غرايز يا به كاربردن واژه «محصنات» از ماده «حصن» به معناي دژ و قلعه درباره كساني كه با ازدواج، خود را از انحرافات جنسي باز ميدارند، حاكي از آثار ارزشمند تشكيل خانواده در جلوگيري از كژرويهاست.
از سوي ديگر، اسلام به تفاوتهاي موجود در فرآيند ارضاي تمايلات جنسي زن و مرد توجه داشته و براي استحكام بنيان خانواده، ارضاي درست آنها را خواسته است. بر اساس روايات، وجود شهوت در زنان، افزونتر از مردان توصيف شده، هرچند كه بردباري و حياي آنان نيز افزونتر است. اسلام همچنين با توجه به انگيزش زودهنگام مردان در آميزش، ملاعبه و نوازش زن را براي زمينهسازي در رسيدن وي به اوج لذت جنسي، ضروري ميداند. احكام مربوط به نشوز نيز، به عنوان تخلف زن از وظايف جنسي خود در مقابل مرد به منظور تأمين سلامت جنسي مردان مقرر شده است. البته نشوز درباره مردان نيز جاري است. چنانكه برخي مفسران، نشوز مرد را به معناي سرپيچي مرد از وظايف جنسي مربوط به همخوابي با همسر خود دانستهاند. بر اين اساس، اسلام در مواردي چون، بيم آلوده شدن زن به گناه، آسيب و ضرر زن به خاطر ترك همبستري و سپري شدن چهار ماه از آخرين همبستري زن و شوهر، مرد را به تأمين نياز جنسي زن موظف ميداند. حتي برخي فقيهان، مواردي را كه زن تمايل يا درخواست به برقراري رابطه جنسي دارد، بر فرضهاي پيش‌گفته افزودهاند. به گفته مفسران، تحريم آميزش در دوران قاعدگي كه باعث آسيب، توليد بيماري يا ايجاد نفرت در برخي زنان مي‌شود، از ديگر نكات درخور توجه اسلام در فرهنگ آميزش جنسي است. (بستان، 1393، ص298 ـ 299)
با اين مقدمه، به چند نمونه از رواياتي كه در زمينه ضرورت ارضاي نيازهاي جنسي زن و مرد در چارچوب ازدواج شرعي، وارد شده‌اند، اشاره ميكنيم:

// الف) پرهيز از رهبانيت

چنانكه گفته شد، اسلام با مظاهر رهبانيت، به معناي پرهيز از ازدواج و نزديكي با همسر، مخالف است و آن را موجب رواج فساد اخلاقي ميداند. در روايتي كه از امام صادق عليه السلام نقل شده است، در اين زمينه چنين ميخوانيم:
إِنَّ ثَلَاثَ نِسْوَةٍ أَتَيْنَ رَسُولَ اللَّهِ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ فَقَالَتْ إِحْدَاهُنَّ إِنَّ زَوْجِي لَا يَأْكُلُ اللَّحْمَ وَ قَالَتِ الْأُخْرَي إِنَّ زَوْجِي لَا يَشَمُّ الطِّيبَ وَ قَالَتِ الْأُخْرَي إِنَّ زَوْجِي لَا يَقْرَبُ النِّسَاءَ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ يَجُرُّ رِدَاءَهُ حَتَّي صَعِدَ الْمِنْبَرَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَي عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ مَا بَالُ أَقْوَامٍ مِنْ أَصْحَابِي لَا يَأْكُلُونَ اللَّحْمَ وَ لَا يَشَمُّونَ الطِّيبَ وَ لَا يَأْتُونَ النِّسَاءَ أَمَا إِنِّي آكُلُ اللَّحْمَ وَ أَشَمُّ الطِّيبَ وَ آتِي النِّسَاءَ فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي. (كليني، 1407 ق، ج‏5، ح5، ص496)
سه زن خدمت رسول خدا كه درود خدا بر او خاندانش باد، آمدند و يكي از آنها گفت: شوهرم گوشت نميخورد. ديگري گفت: شوهرم از بوي خوش دوري مي‌كند و سومي هم گفت: شوهرم با زنان نزديكي نميكند. رسول خدا در حالي كه ردايش به روي زمين كشيده ميشد، از خانه خود خارج شدند و به منبر رفتند و پس از حمد و ثناي الهي فرمودند: چه شده است كه گروهي از اصحاب من گوشت نمي‌خورند، بوي خوش استعمال نميكنند و با زنان همبستر نميشوند؟ بدانيد كه من گوشت مي‌خورم، بوي خوش استعمال ميكنم و با زنان همبستر مي‌شوم. پس هر كس از سنت من روي گرداند، از من نيست.

// ب) به رسميت شناختن لذت جنسي

در آموزه‌هاي اسلامي بر خلاف آموزههاي برخي اديان و مكاتب، ارضاي نياز جنسي و بهرهمند شدن از لذت همبستر شدن با زنان، مباح شمرده شده و افزون بر اين، بهره‌برداري از لذت جنسي، سنت انبيا و يكي از برترين كامرواييهاي بشر توصيف شده است. در روايتي از امام رضا عليه السلام نقل شده است:
مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَّي اللَّهُ عَلَيْهِمْ حُبُّ النِّسَاء. (همان، ج5، ص320، ح 1)
يكي از ويژگي هاي اخلاقي پيامبران، دوست داشتن زنان است.
امام صادق عليه السلام نيز در اين باره مي‌فرمايد:
مَا تَلَذَّذَ النَّاسُ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ بِلَذَّةٍ أَكْثَرَ لَهُمْ مِنْ لَذَّةِ النِّسَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِينَ‏» (آل عمران:13) إِلَي آخِرِ الْآيَةِ (كليني، 1407 ق، ج‏5، ح 10 ص 321)
مردم در دنيا و آخرت لذتي دلنشينتر از لذتي كه از زنان ميبرند، نمي‌چشند. اين سخن خداوند صاحب عزت و جلال است كه فرمود: «دوستي خواستنيها[ي گوناگون] از زنان و پسران و... براي مردم آراسته شده است».

// ج) فضيلت ارتباط جنسي با همسر

در بسياري از روايات اسلامي بر فضيلت ارتباط جنسي زوجين و استحباب آن تأكيد شده است. در روايتي كه امام صادق عليه السلام از پدر خود و آن حضرت هم از پدران خود نقل مي‌كند، آمده است:
أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ يَوْمَ جُمُعَةٍ هَلْ صُمْتَ الْيَوْمَ قَالَ لَا قَالَ فَهَلْ صَدَّقْتَ‏ الْيَوْمَ بِشَيْ‏ءٍ قَالَ لَا قَالَ لَهُ قُمْ فَأَصِبْ مِنْ أَهْلِكَ فَإِنَّهُ مِنْكَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا. (شيخ حر عاملي، 1409 ق، ج‏20، ص109)
رسول خدا صلي الله عليه و آله در روز جمعهاي به يكي از ياران خود فرمود: آيا امروز روزه گرفتهاي؟ عرض كرد: خير. فرمود: پس آيا امروز چيزي صدقه دادهاي؟ عرض كرد: خير. آن‌گاه به او فرمود: پس برخيز و با همسرت نزديكي كن؛ زيرا اين صدقهاي از سوي تو براي اوست.
در روايت ديگري، اسحاق بن عمار، يكي از ياران امام صادق عليه السلام ، از آن حضرت چنين روايت ميكند:
سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ عَلَيهِ السَّلامُ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ مَعَهُ أَهْلُهُ فِي السَّفَرِ لَا يَجِدُ الْمَاءَ أَيَأْتِي أَهْلَهُ قَالَ مَا أُحِبُّ أَنْ يَفْعَلَ إِلَّا أَنْ يَخَافَ عَلَي نَفْسِهِ‏ قَالَ قُلْتُ طَلَبَ بِذَلِكَ اللَّذَّةَ أَوْ يَكُونُ شَبِقاً إِلَي النِّسَاءِ قَالَ إِنَّ الشَّبِقَ يَخَافُ عَلَي نَفْسِهِ قُلْتُ يَطْلُبُ بِذَلِكَ اللَّذَّةَ قَالَ هُوَ حَلَالٌ قُلْتُ فَإِنَّهُ يُرْوَي عَنِ النَّبِيِّ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ أَنَّ أَبَاذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ سَأَلَهُ عَنْ هَذَا فَقَالَ ائْتِ‏ أَهْلَكَ‏ تُؤْجَرْ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ آتِيهِمْ وَ أُوجَرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ كَمَا أَنَّكَ إِذَا أَتَيْتَ الْحَرَامَ أُزِرْتَ‏ فَكَذَلِكَ إِذَا أَتَيْتَ الْحَلَالَ أُوجِرْتَ فَقَالَ أَبُوعَبْدِاللَّهِ عَلَيهِ السَّلامُ أَلَا تَرَي أَنَّهُ إِذَا خَافَ عَلَي نَفْسِهِ فَأَتَي الْحَلَالَ أُوجِرَ. (كليني، 1407 ق.، ج‏5، ح3، ص495 ـ 496)
از اباعبدالله (امام جعفر صادق) كه درود خدا بر او باد، پرسيدم: مردي به همراه همسرش به سفر آمده و آب هم نيافته است. آيا او ميتواند با همسر خود نزديكي كند؟ فرمود: دوست ندارم او اين كار را انجام دهد، مگر اينكه بر خود بيم داشته باشد. عرض كردم: او با اين كار در پي لذتجويي است يا اينكه بسيار اهل كام‌جويي از زنان است. فرمود: كسي كه بسيار اهل كام‌جويي از زنان است، در واقع بر خود بيم دارد. عرض كردم: او با اين كار در پي لذتجويي است. فرمود: اين حلال است. عرض كردم: روايت شده است كه ابوذر كه رحمت خدا بر او باد، در همين باره از پيامبر خدا كه درود خدا بر او خاندانش باد، پرسيد و آن حضرت فرمود: با همسرت نزديكي كن كه پاداش ميگيري. ابوذر[با شگفتي] از آن حضرت پرسيد: براي نزديكي كردن با آنها پاداش ميگيرم؟! پيامبر خدا كه درود خدا بر او خاندانش باد، پاسخ داد: همانگونه كه اگر مرتكب حرام شوي، گناهكار هستي، هر گاه با حلال درآميزي پاداش ميگيري. آن‌گاه امام صادق كه درود خدا بر او باد، فرمود: آيا نميبيني كه اگر بر خود بيم داشته باشد و با حلال خود هم‌بستر شود، پاداش ميگيرد.
اسحاق بن ابراهيم جعفي نيز از امام صادق عليه السلام چنين روايت ميكند:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ عَلَيهِ السَّلامُ يَقُولُ‏ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلّي اللهُ عَلَيهِ وَ آلِهِ دَخَلَ بَيْتَ أُمِّ سَلَمَةَ فَشَمَّ رِيحاً طَيِّبَةً فَقَالَ أَتَتْكُمُ الْحَوْلَاءُ فَقَالَتْ هُوَ ذَا هِيَ تَشْكُو زَوْجَهَا فَخَرَجَتْ عَلَيْهِ الْحَوْلَاءُ فَقَالَتْ بِأَبِي أَنْتَ وَ أُمِّي إِنَّ زَوْجِي عَنِّي مُعْرِضٌ فَقَالَ زِيدِيهِ يَا حَوْلَاءُ قَالَتْ مَا أَتْرُكُ شَيْئاً طَيِّباً مِمَّا أَتَطَيَّبُ لَهُ بِهِ وَ هُوَ عَنِّي مُعْرِضٌ فَقَالَ أَمَا لَوْ يَدْرِي مَا لَهُ بِإِقْبَالِهِ عَلَيْكِ‏ قَالَتْ وَ مَا لَهُ بِإِقْبَالِهِ عَلَيَّ فَقَالَ أَمَا إِنَّهُ إِذَا أَقْبَلَ اكْتَنَفَهُ مَلَكَانِ فَكَانَ كَالشَّاهِرِ سَيْفَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِذَا هُوَ جَامَعَ تَحَاتُّ عَنْهُ الذُّنُوبُ كَمَا يَتَحَاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ فَإِذَا هُوَ اغْتَسَلَ انْسَلَخَ مِنَ الذُّنُوبِ. (همان، ح4، ص496)
از اباعبدالله (امام جعفر صادق) كه درود خدا بر او باد، شنيدم كه مي‌فرمود: روزي پيامبر خدا كه درود خدا بر او خاندانش باد، به خانه ام سلمه وارد شد و بوي خوشي را احساس كرد؛ پس فرمود: آيا «حولا»1 پيش شما بوده است؟ عرض كرد: آري همو اينجا بوده است. او از همسر خود شكايت ميكرد. پس حولا به محضر پيامبر خدا آمد و عرض كرد: پدر و مادرم به فداي شما؛ شوهرم از من رويگردان است. پس فرمود:‌اي حولا، به او بيشتر رسيدگي كن. عرض كرد: براي او از هيچ چيز خوشبويي دريغ نميكنم، ولي با وجود اين از من رويگردان است. آن‌گاه فرمود: اگر او ميدانست چه پاداشي در روي آوردن به سوي تو براي او وجود دارد [قطعاً به تو روي ميآورد] . حولا پرسيد: در روي آوردن به سوي من براي او چه چيزي وجود دارد؟ پس فرمود: آن‌گاه كه او به سوي تو روي ميآورد، دو فرشته او را در بر ميگيرند و او مانند شخصي است كه در راه خدا جهاد ميكند. پس هنگامي كه او نزديكي ميكند، گناهان او ريخته ميشود؛ مانند ريختن برگ درختان در فصل پائيز و هنگامي كه او غسل ميكند، از گناهانش خارج مي‌گردد.
حضرت امام خميني رحمه الله نيز در يكي از توصيههاي عرفاني و اخلاقي خود، سالكان طريق حق را از بي‌توجهي به شهوت جنسي برحذر داشته و ازدواج را به عنوان امري كه در سلوك راه آخرت مدخليّت به سزا دارد، برمي شمارد:
پس سالك چون طبيب حاذقي بايد نبض خود را در ايام سلوك بگيرد و از روي اقتضائات احوال و ايام سلوك با نفس رفتار كند و در ايام اشتعال شهوت كه غرور جواني است طبيعت را به كلي منع از حظوظش ننمايد و با طرق مشروعه آتش شهوت را فرو نشاند كه فرونشاندن شهوت به طريق امر الهي اعانت كامل در سلوك راه حق كند. پس نكاح و زواج كند كه از سنن بزرگ الهي است كه علاوه بر آن كه مبدأ بقاي نوع انساني است در سلوك راه آخرت نيز مدخليت به سزا دارد و از اين جهت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «كسي كه تزويج كند، نصف دينش را احراز نموده. (امام خميني، 1388، ص25 ـ 26)

// 2. بايستههاي سياست‌گذاري، برنامهريزي و برنامهسازي

مهم‌ترين بايستههاي سياست‌گذاري، برنامهريزي و برنامهسازي ورود رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي عبارتند از:

// الف) تبيين دقيق راهبردهاي و سياست‌هاي رسانه ملي

چنانكه گفته شد، براي جلوگيري از هرگونه آسيب و افراط و تفريط، بايد پيش از ورود برنامهسازان رسانه ملي به حوزه سلامت جنسي، راهبردها و سياست‌هاي كلان و دراز مدت رسانه ملي در اين زمينه، با بهرهگيري از ديدگاه‌هاي صاحبنظران و كارشناسان متعهد و توانمند، حوزههاي فقه و حقوق، اخلاق جنسي، مطالعات زن و خانواده، جامعهشناسي، روان‌شناسي، مطالعات جنسي (سكسولوژي)، مطالعات فرهنگي، مطالعات راهبردي و رسانه و ارتباطات تبيين و ابلاغ شود.
براي تدوين اين راهبردها و سياست‌هاي كلان، ابتدا بايد با نگاهي دقيق و عالمانه، از يك سو، نقاط قوت و نقاط ضعف رسانه ملي در پرداختن به موضوع سلامت جنسي و ديگر موضوعات مرتبط با آن، مانند تربيت جنسي و آموزش جنسي، به خوبي شناسايي و از سوي ديگر، تهديدها و فرصتهاي پيش روي آن براي رشد و ارتقاي سلامت جنسي جامعه و اصلاح و ساماندهي روابط و رفتارهاي جنسي مردم بر مبناي باورها، ارزش‌ها و احكام اسلامي به دقت تببين شود.
بر اين اساس، بايد در قالب يك طرح مطالعاتي و پژوهشي گسترده و ژرف و با بهرهگيري از صاحب‌نظران و كارشناسان حوزههاي گوناگون، اين موضوع‌ها با دقت تبيين گردد:
تعريف، ويژگيها و مؤلفههاي سلامت جنسي از منظر آموزههاي اسلامي و تفاوت آن با مفهوم متداول در آموزههاي غربي.
مهم‌ترين آسيبها و ناهنجاريهاي جامعه ما در حوزه سلامت جنسي.
آسيب‌شناسي رويكردها و عملكردهاي رسانه ملي در پنج حوزه بازنمايي مسائل جنسي، نهادينهسازي اخلاق جنسي اسلام، آموزش مسائل جنسي، تربيت جنسي و سلامت جنسي.
جايگاه و نقش رسانه ملي در مقابله با آسيبها و ناهنجاريهاي جامعه ما در حوزه سلامت جنسي.
اصول، سياست‌ها و راهبردهاي رسانه ملي در هر يك از حوزههاي پنجگانه بازنمايي مسائل جنسي، نهادينهسازي اخلاق جنسي اسلام، آموزش مسائل جنسي، تربيت جنسي و سلامت جنسي.
مهم‌ترين راهكارهاي رسانهاي، مقابله با آسيبها و ناهنجاريهاي جامعه ما در حوزه سلامت جنسي.
تنها در اين صورت ميتوان تا حد زيادي مطمئن بود كه برنامهريزي و برنامهسازي در اين زمينه در راستاي اهداف و آرمان‌هاي نظام اسلامي و وظايف مأموريتهاي كلان رسانه ملي باشد.

// ب) داشتن برنامه جامع، مستمر و درازمدت

ساماندهي روابط جنسي در جامعه و اصلاح ناهنجاريهاي موجود در اين حوزه، اقدامي مقطعي، كوتاه مدت و زود بازده نيست. ازاين‌رو، براي تحقق راهبردها و سياست‌هاي كلان رسانه ملي در اين زمينه، بايد برنامهاي جامع، مستمر و درازمدت با استفاده از ظرفيت واحدهاي مختلف آموزشي، پژوهشي، توليدي و نظارتي سازمان صدا و سيما، از يك سو و بهرهگيري از توانمندي‌هاي ديگر سازمان‌ها و نهادهاي مسئول كشور، از سوي ديگر، تهيه و اجرا شود.

// ج) توجه دقيق به آموزههاي اسلامي در ارائه راهكارها

يكي از مهم‌ترين نكاتي كه در زمينه ساماندهي به مسائل جنسي جامعه، مقابله با ناهنجاريهاي موجود در اين زمينه و همچنين هرگونه كار فرهنگي و رسانهاي آگاهي‌بخش و رفتارساز بايد به آن توجه داشت، رعايت دقيق آموزه‌هاي اسلامي در ارائه راهكارهاست.
چنانكه گفته شد، در آموزههاي اسلامي، هر نوع ارضاي جنسي خارج از محدوده ازدواج زن و مرد، ناهنجاري جنسي، گناه و فعل حرام برشمرده شده و حتي براي بسياري از آنها مجازات ـ اعم از حد يا تعزيرـ در نظر گرفته شده، ولي متأسفانه در سال‌هاي گذشته شاهد بودهايم برخي با ناديده گرفتن اين موضوع و به بهانه جلوگيري از بيماري‌هاي مقاربتي به فكر ساماندهي و قانونيكردن پديده روسپيگري در جامعه اسلامي ايران افتادند و طرحها و برنامههايي نيز براي اين موضوع ارائه دادند كه با بازتابهاي منفي مراكز و نهادهاي مذهبي كشور روبه‌رو شد. (نك: شفيعي سروستاني، 1385، ص23 ـ 26)
بنابراين، رسانه ملي نيز بايد بسيار مواظب باشد كه در پرداختن به موضوع سلامت جنسي كه يكي از ضرورتهاي انكار‌ناپذير جامعه ماست، خداي ناكرده با تمسك به برخي آموزههاي روان‌شناسانه يا جامعهشناسانه غربي، آگاهانه يا ناآگاهانه، آموزههاي اسلامي را زير پا نگذارد.

// د) تفكيك دقيق مسائل و مشكلات جنسي افراد مجرد و متأهل

در حال حاضر در جامعه ما مسائل، مشكلات و ناهنجاريهاي فراواني در حوزه روابط و رفتارهاي جنسي وجود دارد كه بخشي از آنها به جوانان مجرد و بخشي ديگر به زنان و مردان متأهل مربوط است. براي پرداختن كارشناسانه به اين مسائل، مشكلات و ناهنجاريها بايد ابتدا آنها را با توجه به دو گروه تقسيم كرد و آن‌گاه به بررسي هر يك از آنها پرداخت.
مهم‌ترين و شايعترين ناهنجارهايي جنسي موجود در ميان جوانان و نوجوانان ـ بر اساس آمار و اطلاعات موجودـ عبارتند از:
يك ـ گرايش به تماشاي تصاوير و فيلمهاي مستهجن (هرزهنگاري) و در پي آن رفتارهاي جنسي ناهنجار مانند خودارضايي، (نك: بلوردي، 1386، ص120ـ121 و 143 ـ 145 و پورنوگرافي در ايران، 1392)
دو ـ روابط نامشروع با جنس مخالف كه اين روابط از يك چت ساده در فضاي مجازي تا برقراري ارتباط جنسي در نوسان است. (نك: نگاه ويژه؛ بازخواني روابط دختر و پسر، 1387، ش 28، گفتوگو با ايماني، 1387، ش 28و گفت‌وگو با اقليما، پايگاه اطلاعرساني تبيان، 184427)
بالا رفتن سن ازدواج در جامعه ما و فراهم نبودن امكان ازدواج براي بسياري از جوانان نيز به اين ناهنجاريها دامن زده است. مهم‌ترين مسائل و مشكلات جنسي افراد متأهل نيز عبارتند از:
يك ـ بياطلاعي و ناآگاهي برخي زوجهاي جوان نسبت به نيازهاي جنسي همسران خود و نداشتن توانايي لازم براي ارضاي جنسي آنها. اين مسئله موجب نارضايتي برخي زنان يا مردان از زندگي زناشويي خود و در نتيجه جدايي آنها از همسرانشان شده است. (نك: فروتن و اخوان تقوي، 1389، ص 93 ـ 95 و هوشنگي، 1392)
دو ـ گرايش برخي مردان به رفتارها و ارتباطهاي جنسي نامتعارف به دليل افزايش آستانه تحريك جنسي و ارضا نشدن در رابطه جنسي طبيعي با همسر خود. (نك: كاوه، 1386، ص 94 ـ 101)
اين موضوع بيشتر متأثر از الگوهاي روابط جنسي ارائه شده در شبكههاي ماهوارهاي و تماشاي فيلمها و عكسهاي مستهجن است. (نك: اعلام رسمي نقش مسائل جنسي در افزايش طلاق، 1391)

// ه‍) توجه به مرزهاي حيا و خودداري از دامن زدن به مسائل جنسي

در پرداختن به مسائل و مشكلات جنسي جامعه بايد بسيار مراقب بود كه طرح اين مباحث موجب از بين رفتن مرزهاي حيا و عفاف و دامن زدن به مسائل جنسي در جامعه نشود. اين موضوع به ويژه با توجه به ويژگيهاي جامعه ايران و حساسيت نهادهاي مذهبي و اقشار متدين جامعه به طرح مباحث جنسي در رسانههاي همگاني اهميت بسزايي دارد. البته اين سخن به معناي سكوت و بي‌تفاوتي در برابر مسائل و مشكلات جنسي جامعه به بهانه حفظ مرزهاي حيا و عفاف نيست؛ زيرا اين روش خلاف سيره اهل بيت عليهم السلام و اصحاب آنهاست. (نك: فقيهي، 1387، ص 38 ـ 45)
منظور اين است كه در پرداختن به اين مسائل و مشكلات، دقت و مراقبت كامل را در انتخاب شبكه راديويي يا تلويزيوني، مخاطب، ساختار برنامهسازي، جنس و سن و سال مشاور و كارشناس، ساعت پخش برنامه، نوع و چگونگي بيان به كار برد كه با بيان دقيق مسائل و مشكلات و ارائه راهكار براي برطرف كردن آنها، پيآمدهاي منفي برنامه نيز تا حد امكان كاسته شود.

// و) پرهيز از نگاههاي تقليلگرايانه و سادهانگارانه

بي‌ترديد «تماسهاي جنسي غيرايمن و خارج از چارچوب روابط مشروع، بزرگ‌ترين تهديد سلامت باروري براي زنان ايراني محسوب ميشود» و «عدم توجه به نيازهاي بهداشت باروري جوانان، در آيندهاي نه چندان دور كشور را در معرض خطرات جدي جسمي و اجتماعي قرار داده و از تبعات مستقيم آن افزايش خطر موج سوم اپيدميHIV خواهد بود» (نك: طرح برنامه تلويزيوني«شروع خوب»، 1)، ولي اينكه ما روابط نامشروع جنسي را در اين حد كوچك كنيم و با آن تنها به عنوان تهديدي براي سلامت جسمي جامعه برخورد كنيم، بسيار تقليلگرايانه و سادهانگارانه است؛ زيرا در آموزههاي اسلامي به شدت از روابط نامشروع جنسي نهي شده و افزون بر وضع مجازات‌هاي شديد براي آن، آثار و پيآمدهاي گوناگون اجتماعي و تكويني مانند تزلزل و فروپاشي كانون خانوادهها، درهمريختگي نسبها، از بين رفتن پيوندهاي نسبي، رواج امراض كشنده و بيماري‌هاي ناشناخته، كوتاه شدن عمر، افزايش مرگهاي ناگهاني و افزايش زلزلههاي ويرانگر، براي آن برشمرده شده است. (نك: شفيعي سروستاني، 1385، ص31 و 32 و زيبايي‌نژاد، 1385، ص83 ـ 87)
بنابراين، رسانه ملي در برنامههايي كه با هدف اصلاح ناهنجاريهاي موجود در روابط جنسي جامعه ما توليد ميكند، بايد به همه جوانب ديني، اخلاقي، اجتماعي، فرهنگي، تربيتي و روانشناختي اين موضوع توجه كند و آن را در حد يك بيماري يا امر خلاف بهداشت عمومي كاهش ندهد.

// ز) توجه به طرحها و برنامههاي نظام سلطه براي ترويج ناهنجاريهاي جنسي

نظام سلطه از سال2005ميلادي به اين سو، در پي تصميم «كميته خطر جاري» امريكا براي براندازي نظام جمهوري اسلامي با بهرهگيري از ابزارهاي جنگ نرم بهويژه «نبرد رسانهاي»، طرح و برنامه گسترده و سازمان‌يافته‌اي را براي گسترش فساد و تباهي در ايران با استفاده از شبكههاي متعدد و متنوع فارسي زبان ماهوارهاي آغاز كرد. مهم‌ترين موضوعهايي كه در اين شبكهها دنبال مي‌شوند، عبارتند از ترويج سبك زندگي غربي، عاديسازي روابط نامشروع، قبحزدايي از پديده‌هايي چون خيانت زن به شوهر، دوستي با جنس مخالف، رابطه جنسي قبل از ازدواج، بارداري قبل از ازدواج، فرزند نامشروع، سقط جنين، همجنسبازي و خودارضايي. (نك: شفيعي سروستاني، 1390، ص 125 ـ 145 و خوشرو، 1389 و همو، 1390)
با توجه به آنچه گفته شد، در هرگونه برنامهريزي، سياست‌گذاري و برنامهسازي در زمينه اصلاح روابط و رفتارهاي ناهنجار جنسي بايد به به طرحها و برنامههاي نظام سلطه براي ترويج ناهنجاريهاي جنسي در جامعه ما توجه و با شناخت دقيق آنها، طرحها و برنامههاي لازم براي خنثي كردن كيد و مكر دشمنان را آماده كرد.

// ح) توجه به تجربه ناموفق جوامع غربي در مواجهه با نيازهاي جنسي

بيترديد، توجه به تجربه جوامع غربي در مواجهه با موضوع نيازهاي جنسي جوانان و دورههاي مختلفي كه غربيان در اين زمينه پشت سر گذاشتهاند، مي‌تواند براي جوامع ما بسيار مفيد باشد. با نگاهي به تاريخ مغرب زمين درمييابيم اين جوامع از دهه شصت ميلادي تاكنون، سه دوره را در اين زمينه پشت سر گذاشتهاند كه عبارتند از:

// يك. دوره آزادي جنسي1

در اين دوره، همه موانع موجود در زمينه روابط آزاد و خارج از چارچوب ازدواج برداشته شد و افراد آزاد بودند بدون محدوديت با يكديگر روابط جنسي داشته باشند. اين دوره در پي انقلاب جنسي دهه شصت ميلادي آغاز شد و پيآمدهاي ناگوار فرهنگي، اجتماعي و بهداشتي فراواني براي جوامع غربي داشت. (ال كوهن، 1391، ش 105، ص34 ـ 52)
انديشمندان غربي درباره پيآمدهاي اين دوره، به چند مسئله مهم اشاره ميكنند كه به اختصار عبارتند از:
ـ شيوع بيماري‌هاي مقاربتي؛
ـ افزايش بارداريهاي ناخواسته در نوجواني؛
ـ افزايش فرزندان نامشروع و بي‌سرپرست؛
ـ كاهش ازدواج و تشكيل خانواده. (انقلاب جنسي چه بر سر زنان آورد، 1391)
بر همين اساس، كارشناسان غربي طرحي نو درانداختند و سبكي جديد ارائه كردند تا از پيآمدهاي سبك روابط آزاد جنسي در امان باشند:

// دو ـ دوره سكس سالم1 (آزادي جنسي + وسايل پيشگيري)

در اين دوره نيز روابط جنسي آزاد بود، ولي براي مهار پيآمدهاي زيانبار آزادي جنسي، به استفاده از وسايل پيشگيري توجه و حتي در مدارس نيز در اين زمينه به دانش‌آموزان آموزش داده شد.
به نظر ميرسيد اين روش بايد بهترين روش باشد، اما مرور زمان چيز ديگري را نشان داد. انديشمندان غربي در بيان پيآمدهاي اين سبك، به اين موارد اشاره ميكنند:
ـ ناكارآمدي در پيشگيري از بيماري‌هاي مقاربتي؛
ـ افزايش نگرانيهاي خانواده‌ها و جوانان و نوجوانان؛
ـ افزايش بي‌بند و باري و افول ارزش‌هاي اخلاقي؛
ـ تداوم كاهش ازدواج و تشكيل خانواده.

// سه ـ دوره خويشتنداري جنسي1

اين مشكلات اجتماعي انديشمندان غربي را به طرح ايدهاي واداشت كه مي‌توان آن را نقطه عطف دانست و اين چيزي نيست جز خويشتنداري جنسي. انديشمندان غربي به خصوص امريكايي، اكنون از چيزي به نام «خويشتنداري جنسي»2 ياد ميكنند. شعار اين انديشمندان اين است: «فقط خويشتنداري جنسي تا هنگام ازدواج».3 يعني تنها راه نجات از آن پيآمدهاي هولناك و زندگي سوز، عفاف يا خويشتنداري جنسي است. بر همين اساس «برنامه فقط خويشتنداري»4 را طراحي كردند و بر مبناي آن به ترويج عفاف در ميان جوانان و نوجوانان امريكايي پرداختند. هم اكنون سازمان‌هاي غير دولتي5 متعددي مثل «بهترين دوست»،6 «عشق حقيقي منتظر ميماند»7 و «حلقه نقرهاي»8 در حال اجراي اين برنامه در امريكا هستند. در سال 1981 ميلادي برابر با 1360 خورشيدي، قانوني به نام «قانون عفاف»9 در كنگره امريكا به تصويب رسيد كه بر اساس آن دولت موظف به حمايت مالي از سازمان‌هاي غير دولتي فعال در برنامه فقط خويشتنداري شد. در سال 2002 ميلادي 000/000/40 دلار، در سال 2003 ميلادي 000/000/73 دلار و در سال 2005 ميلادي 000/000/170دلار بودجه به اين برنامه اختصاص يافت. جالب است كه درخواست دولت امريكا براي سال 2005 ميلادي، 000/000/250 دلار بود كه كنگره تنها با 170 ميليون دلار آن موافقت كرد. (نك: ماركل، 1386، ش54)
در اين برنامه، به بحث پيآمدهاي مثبت خويشتنداري جنسي نيز پرداخته و فوايد آن براي جوانان و نوجوانان تشريح شده است. (نك: پسنديده، 1386، ص114 ـ 116)
در هر حال، تجربه غرب نشان داد كه عفاف ضرورت زندگي است، نه تشريفات ديني و خداوند متعال عفاف را جز براي سعادت و بهروزي بشر نخواسته است.
بر اين اساس، شايسته است در برنامهريزيها و سياست‌گذاريهاي حوزه سلامت جنسي و همچنين طرحها و برنامههاي توليدي اين حوزه، به تجربه شكستخورده غربيان در زمينه آزادي جنسي و ترويج سكس سالم و بازگشت آنها به عفاف و خويشتنداري جنسي توجه شود تا خداي ناكرده كساني به بهانه جلوگيري از بيماري‌هاي جنسي، ما را به سراب سكس سالم نكشانند.
بيان عالمانه، جذاب و رسانهاي تجربه شكست‌خورده جوامع غربي در آزادي بي‌حد و مرز غرايز جنسي و آثار و پيآمدهاي ناگوار فردي و اجتماعي آن، براي كساني كه در پي دست‌يابي به چنين آزادي‌اي در جامعه اسلامي ما هستند، بسيار درسآموز خواهد بود.

// ط) توجه به مهارت‌هاي خويشتن‌داري جنسي

مهارت‌هاي خويشتن‌داري جنسي را در دو بخش ميتوان دستهبندي كرد: «مهارت‌هاي شناختي ـ معنوي» و «مهارت‌هاي رفتاري».

// يك ـ مهارت‌هاي شناختي ـ معنوي

شناخت، منشأ رفتارها و احساسات انسان است. خويشتن‌داري و بازداري، در هر قلمرويي از جمله در قلمرو جنسي، نيازمند برخورداري از شناخت‌ها و باورهاي لازم است. در اينجا مفاهيمي همانند معرفت، ايمان و باور به خدا معنا مي‌يابند. ايمان و باور به خدا، يكي از مهم‌ترين عوامل در تقويت خويشتن‌داري جنسي است كه كمتر به آن توجه شده است.
نقش ايمان در خويشتن‌داري جنسي، بحث دامنهداري است كه نمي‌توان در اين نوشتار به آن پرداخت. اموري همچون محبت به خدا، شكر، حيا، اميد به بهشت و ترس از دوزخ، از زيرمجموعه‌هاي اين بحثند.

// دو ـ مهارت‌هاي رفتاري

هدف از آموختن مهارت‌هاي رفتاري، كاهش زمينه‌هاي خطر جنسي است. براي تحقق خويشتن‌داري، بايد زمينه‌هاي خطر را كاهش داد. اين راهبرد، خود دو بخش دارد: «كاهش تماس» و «كاهش تحريك» كه در ادامه به بررسي آنها‌ مي‌پردازيم:

// اول ـ كاهش تماس

مراد از كاهش تماس، به حداقل رساندن تماس‌هاي بي‌دليل و ناموجه است كه ممكن است زمينه فساد جنسي را فراهم سازد. تماس بسيار و بدون دليل با نامحرم، زن و مرد را در معرض تهديد قرار مي‌دهد و امكان شكسته شدن حريم امنيتي آنان را افزايش مي‌دهد. براي تحقق اين امر، چند راه‌كار وجود دارد كه كاهش خروج از منزل و جداسازي زنان از مردان در مكان‌هاي عمومي، از جمله آنهاست.

// دوم ـ كاهش تحريك

عفاف، به معناي زنداني شدن درون خانه و ارتباط نداشتن با هيچ كس نيست، بلكه به معناي «پاكي جنسي»است كه گاهي با كاهش تماس محقق مي‌شود و گاهي با «خروج پاك» و «تماس پاك». انسان عفيف، كسي نيست كه از خانه خارج نمي‌شود يا با هيچ كس (از جنس مخالف) ارتباط برقرار نمي‌سازد. وي انساني است كه اگر از خانه خارج شود، خروجي پاك خواهد داشت و اگر با ديگران تماس داشته باشد، تماسي پاك دارد. كاهش تحريك، مبناي عقلاني دارد و آن، نظريه كنترل ورودي به جاي كنترل خروجي است.
در خويشتن‌داري غربي، بيشترين تأكيد بر كنترل خروجي است و يكي از دلايل ناكارآمدي آن را نيز بايد همين دانست و وقتي اطلاعات تحريك‌كننده، وارد روح و روان انسان شد، كنترل خروجي و مهار كردن غريزه جنسي، مشكل مي‌شود، ولي اگر از آغاز، ورودي‌ها كنترل شوند و از ورود عوامل تحريك‌كننده، به روح و روان جلوگيري شود، مهار غريزه و تحقق خويشتن‌داري، آسان‌تر خواهد بود. خروج و تماس پاك، يعني خروج و تماس بدون تحريك‌كنندگي. ازاين‌رو، بايد آنچه را موجب تحريك جنسي مي‌گردد و ممكن است خطراتي در پي داشته باشد، شناخت و ساز و كار لازم را براي آن تدارك ديد. زمينه‌هاي تحريك جنسي، عبارتند از بينايي (ديدن صحنه‌هاي تحريككننده)، گويايي (گفتن سخنان تحريككننده) شنوايي (شنيدن سخنان تحريك‌كننده)، و بويايي (استشمام عطرهاي تحريككننده). (نك: پسنديده، 1386، ص86 ـ 93)
بنابراين، در مجموعه برنامههايي كه با هدف اصلاح و ساماندهي روابط جنسي جامعه ما توليد ميشود، بايد به همه مهارتهاي خويشتنداري جنسي كه در آموزههاي اسلامي بر آنها تأكيد شده است، توجه كرد تا بتوان به نتايج مطلوبي دست يافت.

// ي) بهرهگيري از رسانههاي مكمل

با توجه به گستردگي، فراگيري و عموميت برنامههاي رسانه ملي، از يك سو و ناممكن يا دشوار بودن محدود كردن مخاطبان يك برنامه به گروهي ويژه و بازداشتن ديگران، به ويژه كودكان و نوجوانان از تماشاي آن برنامه، امكان بيان روشن و بي‌پرده مسائل و مشكلات جنسي از رسانه ملي وجود ندارد. شايسته است رسانه ملي با هماهنگي ديگر نهادها و سازمان‌هاي مسئول، برنامههايي را براي پخش از طريق ديگر رسانههاي موجود، توليد كند و آنها را در اختيار مخاطبان خاص، به ويژه جوانان در آستانه ازدواج قرار دهد.
در پايان آرزو ميكنيم مديران و برنامهسازان رسانه ملي بتوانند با بهرهگيري از ظرفيتهاي ارزشمند پژوهشي و كارشناسي كشور، در سالي كه به نام فرهنگ ناميده شده است، در راستاي از بين بردن ناهنجاريهاي موجود در حوزه روابط جنسي و اصلاح و ارتقاي فرهنگ روابط جنسي جامعه اسلامي ما گامهاي مؤثري بردارند.

// فهرست منابع

// الف) كتاب

امام خميني، سيد روح‌الله موسوي. 1378. آداب الصلاة (آداب صلاة). قم: مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني رحمه الله .
بلوردي، اكبر. 1386. بررسي وابستگي به موضوعهاي جنسي در اينترنت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ هنر و ارتباطات.
خوشرو، سيد محمدرضا. 1390. زمزمه شيطاني: گزارش توصيفي ـ تحليلي درباره شبكه تلويزيوني زمزمه. مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما.
خوشرو، سيد محمدرضا. 1389. شبكهاي صرفاً جهت تغيير سبك زندگي: گزارش توصيفي ـ تحليلي درباره شبكه تلويزيوني من و تو. مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما.
شفيعي سروستاني، ابراهيم (به كوشش). 1385. نظام اسلامي و مسئله روسپيگري (مجموعه مقالات و گفتوگوها). قم: دفتر مطالعات و تحقيقات زنان.
شفيعي سروستاني، ابراهيم. 1390. زن؛ نظام سلطه و رسانهها. قم: مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما.
شيخ حر عاملي، محمد بن حسن. 1409ق. تفصيل وسائل الشيعة إلي تحصيل مسائل الشريعة. قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام .
كاوه، سعيد. 1386. عكس و فيلم پورنوگرافي (برهنه‌نمايي) و پي‌آمدهاي آسيبزاي آن در رفتار جنسي. تهران: سخن.
كليني، محمد بن يعقوب بن اسحاق. 1407ق. الكافي. تهران: دار الكتب الإسلامية.

// ب) مقاله

گفتوگو با دكتر محسن ايماني. 1387. «روابط دختر و پسر در ايران». مجله حوراء. 28.
بستان، حسين. 1393. خانواده، در: علي‌اكبر رشاد (زيرنظر). دانشنامه فاطمي. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي.
پسنديده، عباس. 1386. «دين و مهارت‌هاي خويشتن‌داري جنسي». در: گروه نويسندگان حديث زندگي، جوان، هيجان و خويشتنداري. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحديث.
پسنديده، عباس. «غرب و خويشتنداري جنسي». در: گروه نويسندگان حديث زندگي جوان، هيجان و خويشتنداري. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحديث، .
زيبايينژاد، محمدرضا. 1385. «نگاهي ديگر به روسپيگري: علل، پي‌آمدها و رويكردها». در: نظام اسلامي و مسئله روسپيگري (مجموعه مقالات و گفتوگوها). قم: دفتر مطالعات و تحقيقات زنان.
شفيعي سروستاني، ابراهيم. 1385. «نظام اسلامي و ناهنجاري در روابط جنسي». در: نظام اسلامي و مسئله روسپيگري (مجموعه مقالات و گفتوگوها). قم: دفتر مطالعات و تحقيقات زنان.
طرح برنامه تلويزيوني«شروع خوب». 1393. ارائه شده به يكي از شبكههاي سيما.
فروتن، سيد كاظم و محمدحسين اخوان تقوي. 1389. «بررسي نقش سلامت جنسي در خانواده ايراني». در: سيد رضا صالحي اميري (زير نظر). آيندهپژوهي مسائل خانواده. تهران: مركز تحقيقات استراتژيك.
ماركل، جويس. 1386. «سياست خويشتنداري جنسي رهبران آمريكا در بوته نقد». سياحت غرب. 54.
«نگاه ويژه؛ بازخواني روابط دختر و پسر». 1387. مجله حوراء، 28.

// ج) پايگاه اطلاع‌رساني

«ازدواج سفيد»، در: پايگاه اطلاعرساني تنظيم خانواده:
http://www.tanzimekhanevadeh.com/marriage/1264 ـ
«ازدواج سفيد يا سياه زيستن»، در: پايگاه اطلاعرساني تابناك:

«
پايگاه اطلاعرساني زندگي سالم:

=true&ItemID=360,1
«انقلاب جنسي چه بر سر زنان امريكا آورد +‌ آمار» در: پايگاه اطلاعرساني مشرق:
http://www.mashreghnews.ir/fa/news/199684
«پورنوگرافي در ايران»، در: پايگاه تحليلي، خبري خانواده و زنان (مهرخانه):

«دوستي با جنس مخالف آزاد است؟ گفتوگو با دكتر مصطفي اقليما»، در پايگاه اطلاعرساني تبيان:
http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=184427
«كلينيك سلامت جنسي» در: پايگاه اطلاعرساني مركز فوق تخصصي درمان ناباروري و سقط مكرر(كلينيك) ابن سينا در:
http://www.avicennaclinic.ir/Fa/ClinicSexualHealth.aspx
«ناكارآمدي آموزش سلامت جنسي در كشور»، در: پايگاه اطلاعرساني تابناك:
http://www.tabnak.ir/fa/news/346511

، گفتوگو با دكتر ابراهيم فياض، در پايگاه اطلاعرساني قاصد نيوز:
http://www.ghasednews.com
هوشنگي، طاهره، «وقتي مشكلات زناشويي عامل طلاق ميشود» در: پايگاه تحليلي، خبري خانواده و زنان (مهرخانه):
http://mehrkhane.com/fa/news/10258

بازتاب انديشه: فصل‌نامه تخصصي مطالعات راهبردي رسانه
شماره 6، پياپي 121، پاييز 1393
صفحات 89 ـ 99

/// مقالات