// مقاله / ضرورت اصلاح الگوي مصرف

ضرورت اصلاح الگوي مصرف در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

ضرورت اصلاح الگوي مصرف

حسين بافكار

// عادت هاي نامناسب غذايي

منظور از عادت غذايي، تمام شيوه هايي است كه در تهيه، نگه داري و مصرف مواد غذايي به كار گرفته مي شود. عادت هاي نامناسب براي هر ملتي زيان بار است؛ زيرا مانعي جدّي در روند توسعه كشور خواهد بود و افزون بر تحميل هزينه هاي فراوان به مردم براي درمان بيماري ها و آسيب هاي ناشي از اين عادت ها، دولت را از اجراي برنامه هاي اساسي و زيربنايي كه لازمه توسعه است، غافل مي سازد. در نتيجه، دولت هر ساله ناچار مي شود براي توسعه بخش بهداشت و درمان سرمايه گذاري كند.
در اين مقاله، نخست، نمونه هايي از عادت هاي نامناسب غذايي معرفي و سپس راه كارهايي براي بهبود و تعديل اين عادت ها پيشنهاد مي شود.

// 1. نمونه هاي عادت هاي نامناسب غذايي


// الف) استفاده از غذاهاي آماده و كم ارزش

هنوز بيشتر خانواده هاي ايراني عادت دارند مواد اوليه غذا را خودشان فراهم سازند و غذاهاي مصرفي خود را تهيه كنند، ولي در سال هاي اخير، برخي خانواده ها، به ويژه والدين شاغل، به تقليد از كشورهاي صنعتي، غذاي خود را به شكل آماده از بازار مي خرند. اين غذاها كه ارزش غذايي بسيار پاييني دارند، زمينه ساز انواع بيماري ها مي شوند. غذاهاي آماده اي مانند «سوسيس، كالباس، همبرگر، انواع پيتزا، نوشابه هاي گازدار، تن ماهي و آب ميوه هاي آماده، مواد مغذي مورد نياز بدن را ندارند و با افزايش فراوان چربي و اشباع نمك در بدن، زمينه پيدايش انواع بيماري هاي عفوني و غيرعفوني، به ويژه ناراحتي هاي قلبي و عروقي را فراهم مي كنند. اين غذاها فقط در ظاهر، انسان را سير مي كنند. همچنين مواد لازم را به سلول هاي بدن نمي رسانند و سبب گرسنگي سلولي مي شوند».1

// ب) استفاده از تنقلات كم ارزش

در گذشته اي نه چندان دور، مصرف تنقلات با ارزش غذايي بالا، بيش از امروز رايج بود. بيشتر افراد، هميشه تنقلات باارزشي چون گندم برشته، شاه دانه، نخودچي، كشمش، انجير و توت خشك و بادام زميني به همراه داشتند. اين مواد به عنوان مكمّل غذايي، با فرآيندهاي طبيعي بدن سازگاري زيادي داشت، ولي امروزه استفاده از اين مواد غذايي در جامعه بسيار كم شده و جاي خود را به تنقلات كم ارزشي مانند پفك، چيپس، شكلات، آدامس، كلوچه و بيسكويت داده است. اين خوراكي ها بر اساس الگوهاي خارجي، توليد و در آنها از انواع افزودني ها، اسانس ها و رنگ هاي زيان بار و ناسازگار با طبيعت انسان استفاده مي شود.
بسياري از مردم حاضرند، يك پاكت پفك يا چيپس بي ارزش را به قيمت بالايي براي خود يا فرزندشان بخرند، ولي حاضر نيستند مواد غذايي باارزشي چون توت يا انجير خشك را با قيمتي كمتر خريداري و مصرف كنند. شايد آنها مصرف اين مواد غذايي باارزش را نشانه عقب ماندگي و مصرف پفك و چيپس را نمادي از پيشرفت مي دانند.

// ج) نداشتن تنوع غذايي

يكي ديگر از عادت هاي بد غذايي، نبود تنوع غذايي و استفاده بيش از اندازه از يك گروه غذايي است. «بر اساس آمار، مردم ايران، چهل درصد بيش از مقدار متوسط قند و سي درصد بيش از مقدار متوسط روغن و چربي مصرف مي كنند. از طرف ديگر، مصرف نوشيدني هاي شيرين در ايران سه برابر استاندارد دنيا اعلام شده است. مصرف بيش از اندازه نوشابه و آب ميوه بسته بندي شده به دليل وجود قند و فسفر بالا، افزون بر اينكه باعث چاقي و افزايش قند خون مي شود، ميزان دفع كلسيم از بدن را هم افزايش مي دهد. [در نتيجه،] بيماري پوكي استخوان به ويژه در بين زنان رو به افزايش است. شدت اين مسئله به حدّي است كه برآورد مي شود نود درصد جامعه دچار فقر كلسيم هستند كه چهل درصد از اين مقدار، داراي كمبود شديد كلسيم هستند».1

// د) بي توجهي به آداب ديني هنگام غذا خوردن

در اسلام، غذا خوردن آداب ارزشمندي دارد كه شامل زمان، روش، مكان و حالت غذا خوردن مي شود و رعايت دقيق اين آداب، سلامت جسمي و روحي انسان را تأمين مي كند.
متأسفانه امروزه زندگي ماشيني و مشكلات آن، نقش اين آداب ارزشمند را در زندگي كم رنگ كرده است، به گونه اي كه افراد هنگام غذا خوردن با هم صحبت مي كنند، تلويزيون تماشا مي كنند، به موسيقي گوش مي دهند، بدون ذكر نام خدا غذا خوردن را شروع مي كنند و بدون تشكر از او از كنار غذا برمي خيزند و حتي در حال راه رفتن يا پشت ميز اداره غذا مي خورند.
اين گونه عادت هاي نامناسب غذايي، افزون بر آنكه سبب ناخشنودي پروردگار مي شود، مشكلات جسمي براي فرد پديد مي آورد.

// هـ) مصرف مواد غذايي بدون توجه به شرايط سني

هر فردي در هر شرايط سني، به نوعي از غذا و مقدار معيني كالري نياز دارد. «هر كدام از جسم انسان ها روزانه به مقدار معيني از غذا نياز دارد كه البته بر حسب اختلاف سن، مقدار و نوع غذاها با هم اختلاف پيدا مي كنند. در دوره اول حيات كودكي، جسم به غذاهايي نياز دارد كه براي رشد و نمو بدن و استخوان بندي لازم است؛ چون در اين مرحله، تمامي اعضاي داخلي و خارجي بدن بايد رشد و تكامل پيدا كند. اين دوره از بدو ولادت تا اول دوره جواني ادامه دارد و نيازمند موادي است كه ساختمان عضلاني و اسكلت بندي جسم را تأمين مي كنند. پس از دوره جواني، يعني رسيدن به رشد كامل و كهولت و پيري، دوره رشد بدن آدمي متوقف مي شود و انسان فقط به غذاهايي نياز دارد كه نيروي از بين رفته و مستهلك شده روزانه او را دوباره توليد كنند».1
بي توجهي به اين نكته مهم در مصرف مواد غذايي، پي آمدهاي ناگواري به همراه خواهد داشت، از جمله اختلال در رشد جسمي و تكامل مغزي، كاهش بهره وري هوشي، كاهش قدرت يادگيري، افت تحصيلي، افزايش موارد ابتلا به بيماري پوكي استخوان، و كاهش توان مندي انسان.

// و) استفاده از غذاهاي پالايش يافته

استفاده از خوراكي هاي پالايش يافته، يكي ديگر از عادت هاي بد غذايي است. پوست گرفتن گندم و برنج و تصفيه شكر از آن جمله است، به ويژه پوست گرفتن غلاتي همچون گندم و تبديل آن به آرد سفيد، اين محصولات را از انواع ويتامين و مواد معدني تهي مي سازد.
«ريشه بيماري هاي قلبي، فشار خون، مرض قند، تصلب شرايين، سرطان، در كيفيت تغذيه [است]. با اختراع و به كار افتادن آسياهاي جديد برقي براي خرد و آرد كردن گندم و ديگر غلات، اين امراض به نسبت قابل ملاحظه اي در مقايسه با گذشته افزايش يافته است؛ زيرا به كار افتادن اين آسياها و دستگاه هاي تصفيه [كننده] غلات سبب شده است كه ويتامين (E) و تمام ويتامين هاي (B) از آرد گرفته شود. درنتيجه، ناني كه ما امروز مصرف مي كنيم، فاقد اين ويتامين هاست و بدن را ضعيف و حمله امراض [دوران] پيري را [به] آن آسان مي كند. در قديم، نان و غلات، منبع بزرگي براي تهيه ويتامين ها بود و قديمي ها با خوردن نان و غلات كامل، انواع ويتامين هاي لازم را به بدن خود مي رساندند، ولي نان امروز ما كه از آرد نرم است و تمام پوست و سبوس گندم از آن گرفته مي شود، فاقد ويتامين بوده و مي توانيم بگوييم چيز بي خاصيتي است.
در كشورهايي مانند بلژيك كه در زمان جنگ جهاني اول، نرم و الك كردن آرد نان را ممنوع كرده بودند، عده تلفات ناشي از بيماري هاي قلبي، تصلب شرايين، مرض قند و فشار خون به فاصله يك سال، بسيار كاهش يافت و تلفات همه طبقات مردم از هر سني، به ويژه كساني كه بيش از هفتاد و پنج سال داشتند، تنزل محسوسي يافت».1
پيشوايان ديني نيز همواره از غذاهاي پالايش نيافته استفاده مي كردند. سويد بن غفله روايت كرده است: «روزي بعدازظهر هنگام صرف غذا، خدمت حضرت علي(ع) شرف ياب شدم. ديدم آن حضرت كنار سفره نشسته و نان خشكي در دست آن حضرت است كه سبوس هاي جو در آن آشكار است. پيش فضّه خدمتگزار آن حضرت رفتم و گفتم: چرا مراعات حال اين پيرمرد را نمي كنيد؟ چرا نان از آرد الك نكرده به او مي دهيد كه اين اندازه سبوس دارد؟ فضّه گفت: خود آن حضرت دستور داده است كه نانش از آرد الك نكرده باشد».2

// 2. راهكارهاي تعديل عادت هاي نامناسب غذايي

گرچه به تعبير حضرت علي(ع) «عادت، خصلت دوم آدمي است»1 و ترك عادت از سخت ترين كارهاست كه زمان زيادي لازم دارد، همان گونه كه در دوره اي طولاني به وجود آمده است. با اين حال، اين كار ممكني نيست و با دقت و ظرافت و به كار بستن برخي راهكارها، مي توان تا حدودي اين عادت هاي بد را اصلاح و تعديل كرد و از آسيب ها و خسارت هاي آنها كاست.

// الف) بستر سازي رسانه ملي براي تغيير عادت غذايي

رسانه ملي به عنوان دانشگاه عمومي بايد به شكل هاي مختلف، با فرهنگ سازي مناسب، بستري براي تغيير رفتار و عادت هاي بد غذايي فراهم آورد. براي مثال، مصرف مواد غذايي مفيد مانند آب، شير، چاي كم رنگ، دوغ، ماست، پنير و سبزي را تبليغ كند و تبليغات مواد غذايي زيان بار و كم ارزش مانند پفك، چيپس، سوسيس و كالباس را محدود سازد تا عادت هاي غذايي مردم بهبود يابد. همچنين اين رسانه بايد مردم را تشويق كند كه تنوع غذايي داشته باشند و از مواد غذايي مانند آب ليمو، رب و سس كه براي نگه داري آنها از مواد شيميايي استفاده مي شود، كمتر استفاده كنند يا خود، اين گونه مواد را توليد كنند.

// ب) بهره گيري از مبلغان ديني

مبلغان ديني، ائمه جمعه و جماعات، از اثرگذارترين افراد در سطح جامعه هستند. آنها نيز مي توانند با استفاده از تريبون هايي كه در اختيار دارند و بهره گيري از آموزه هاي ديني، به بهبود عادت غذايي مردم كمك شاياني كنند.

// ج) آموزش مردم به وسيله نشريه ها و كتاب هاي درسي

چنان كه گفته شد، تغيير عادت، زمان بر است. به همين دليل، بهتر است در نشريه ها و كتاب هاي درسي همواره روش هاي درست تهيه و مصرف مواد غذايي آموزش داده شود تا از همان دوران كودكي و نوجواني عادت هاي غذايي مناسبي ايجاد گردد.

// صرفه جويي و مصرف بهينه آب1

رضا تقي زاده ناييني
هزينه هاي بسيار زياد تأمين، انتقال و توزيع آب، افزايش مصرف بي رويه و غلط آب و منابع محدود آب قابل استفاده، در آينده اي نزديك، كشور را با چالش هاي جدّي روبه رو مي سازد. بحران شديد آب در ايران پي آمدهاي بسيار ناگوار و مخربي دارد كه براي نسل هاي آينده به شدت نگران كننده و جبران ناپذير است. ازاين رو، همه مردم بايد اين واقعيت را باور كنند كه فراواني آب، يك توهم و كمبود آن جدّي و خطرآفرين است. همچنين فراموش نكنند كه فرزندان ما متعلق به زمان آينده هستند و در آن زمان به همه امكانات زندگي براي ادامه حيات نياز دارند.
پس حتي اگر دلمان به حال نسل خودمان نمي سوزد، دست كم زندگي فرزندانمان، بايد با صرفه جويي در مصرف آب و حفاظت همه جانبه از آن، اين مهم ترين و اصلي ترين عنصر ادامه حيات را براي آنها باقي بگذاريم. با توجه به مطالب گفته شده، تك تك ما بايد با مسئوليت پذيري كامل و وجداني بيدار، در صرفه جويي و حفاظت هرچه بيشتر از اين موهبت باارزش الهي بكوشيم و در عمل، شكرگزار اين نعمت بي همتاي خداوند سبحان باشيم و به ياد داشته باشيم:


شكر نعمت، نعمتت افزون كند

كفر، نعمت از كفت بيرون كند


// راهكارهايي براي صرفه جويي در آب

( هميشه به ياد داشته باشيد كه از آب حفاظت كنيد؛ زيرا نگه داري از آب و صرفه جويي در مصرف آن، بسيار مهم و حياتي است.
( سعي كنيد هر روز براي صرفه جويي در آب، يك كار مثبت انجام دهيد، حتي اگر برخي روش ها براي شما كوچك و ناچيز به نظر آيد؛ زيرا هر قطره آب، مهم است. به همه آشنايان، دوستان، همسايگان و همكاران نيز يادآوري كنيد كه در صرفه جويي آب بكوشند.
( تمرين و تكرار كارهايي را كه سبب نگه داري از آب و صرفه جويي هر چه بيشتر مي شوند، تشويق كنيد.
( از تمام روش هاي نگه داري آب در منطقه زندگي خود و قواعد مؤثر كمتر مصرف كردن آن آگاه شويد و آن روش ها را رعايت كنيد و به ديگران نيز بياموزيد.
( به فرزندان خود بياموزيد كه از آب، حفاظت و در مصرف آن صرفه جويي كنند.
( تا مي توانيد اسباب بازي هايي كه به آب يا جريان ثابت آب نياز دارند، نخريد.
( همكاران خود را در محل كار تشويق كنيد با روش هاي مؤثر، از آب، بيشتر محافظت كنند.
( هر كجا عوامل هدر رفتن آب، مانند لوله هاي شكسته آب، آب نماهاي خراب، منابع آبي داراي نشست كه به حال خود رها شده اند و نظير آن را مي بينيد، به شركت آب و فاضلاب آن منطقه و مسئولان مربوط يا شماره تلفن 122 گزارش دهيد تا رسيدگي هاي لازم انجام شود.
( مراكز آموزشي را تشويق كنيد كه به فراگيران خود، روش هاي نگه داري از آب و صرفه جويي در آن را آموزش و اين آموزش ها را به صورت مثبت افزايش دهند.
( وقتي در جايي غير از منزل خود مثل هتل ها، اداره ها و مؤسسه هاي آموزشي اقامت داريد، به صرف اينكه قبض آب را شخص ديگري مي پردازد، آب را اسراف نكنيد و در صرفه جويي آن بكوشيد.
( برنامه هايي تنظيم كنيد كه روش هاي نگه داري از آب و صرفه جويي در آن را به زائران و مسافران شهر شما نشان دهد.
( برنامه هايي تدوين كنيد كه روش هاي احيايِ آب از دست رفته را به منظور آبياري و استفاده هاي مفيد ديگر آموزش دهند.
( در بسياري از خانه ها ممكن است نشتي پنهان آب وجود داشته باشد. لوله ها و شيرهاي منزلتان را بررسي كنيد تا نشتي آب نداشته باشد. مي پرسيد چگونه؟ بسيار ساده است. براي اين كار، پس از دو ساعت كه آب مصرف نكرده ايد، كنتور آب منزل خود را بررسي كنيد. اگر از آخرين رقم مصرفي آب، مقدار بيشتري را نشان مي دهد، در جايي از ساختمان منزلتان، نشتي آب وجود دارد.
( همواره شيرهاي آب، لوله ها و اتصالات آنها را كنترل كنيد تا چكه نكند. اين كار سبب ذخيره شدن هشتاد ليتر آب در هفته مي شود.
( لوله هاي آب منزل خود را عايق كنيد در اين صورت، هنگام نياز به آب گرم، زودتر به آن دسترسي خواهيد داشت.
( دماي آب را با كم كردن جريان آب سرد يا گرم تنظيم كنيد، نه با زياد كردن آنها.
( هنگامي كه شير آب را باز مي كنيد و منتظر هستيد آب گرم در لوله جريان يابد، مقدار آب سردي را كه از لوله مي رود، در ظرفي بريزيد تا بعداً از آن در آبياري گياهان خانگي استفاده كنيد.
( هنگام مسواك زدن، شير آب را ببنديد. مي توانيد با استفاده از يك ليوان آب، مسواك بزنيد.
( پيش از خواب، بررسي كنيد كه آيا شيرهاي آب هم به خواب رفته اند؟
( درست مصرف كردن را بياموزيد و آموزش دهيد.
( اگر كودكانتان به آب بازي علاقه دارند، آنها را به استخر ببريد و نگذاريد آب تصفيه شده را هدر دهند.
( هنگام خروج طولاني مدت از منزل، فلكه اصلي انشعاب آب را ببنديد.
( براي نظافت حياط، به جاي استفاده از آب، از جارو و خاك انداز استفاده كنيد.
( هنگام احداث ساختمان، از كارگران بخواهيد كه از آب تصفيه نشده استفاده كنند.
( معلمان عزيز! در مراكز آموزشي، روش هاي درست استفاده از آب را به دانش آموزان ياد بدهيد.
( اگر باغچه را در خنكاي صبح يا بعدازظهر آب بدهيد، گل ها سيراب تر مي شوند.
( از جريان آب براي آب كردن يخ گوشت يا ديگر مواد غذايي منجمد استفاده نكنيد. براي اين كار خوراكي هاي منجمد را در هواي آزاد قرار دهيد.
( هنگام استفاده از دست شويي، شير آب را مداوم باز نگذاريد؛ زيرا آب هدر مي رود.
( تمام شيلنگ ها، اتصالات و شيرها را مرتب كنترل كنيد تا از نشتي آب جلوگيري شود.
( لوله هاي آب منزل خود را عايق بندي كنيد. عايق كاري لوله هاي گرم، هدر رفتن آب را قبل از خروج آب گرم كاهش مي دهد.
( لوله هاي آب گرم را عايق بندي كنيد تا براي رسيدن آب گرم به شير آب، لازم نباشد آن را بي دليل باز بگذاريد.
( ماشين هاي لباس شويي معمولاً آب زيادي مصرف مي كنند. بنابراين، صبر كنيد تا مقدار لباس هاي كثيف به اندازه ظرفيت كامل ماشين برسد.
( يك بطري پر از آب يا يك كيسه نايلوني پر از شن كه در آن بسته است، در مخزن آب توالت فرنگي يا فلاش تانك قرار دهيد تا مصرف آب را در هر بار كشيدن سيفون كاهش دهيد.
( آب خنك مورد استفاده خود را همواره در يخچال نگه داريد تا هرگاه كه يك ليوان آب خنك مي خواهيد، مجبور نباشيد شير آب را براي مدت زيادي باز بگذاريد.
( براي نوشيدن آب خنك به جاي آنكه شير آب را مدت زيادي باز بگذاريد تا خنك تر شود، ابتدا چند قطعه يخ در ليوان قرار دهيد و سپس شير آب را باز كنيد.
( به كودكان بياموزيد كه با بستن به موقع شير، آب را هدر ندهند.
( به جاي شستن خودرو با شيلنگ آب، از يك سطل آب استفاده كنيد.
( هنگام كمبود آب در شهر، شستن پياده روي مقابل مغازه و منزل لزومي ندارد.
( هنگام احداث ساختمان از كارگران ساختماني بخواهيد از آب تصفيه شده استفاده نكنند.
( هنگام آب دادن به باغچه و گل هاي منزل، با شنيدن صداي زنگ تلفن يا زنگ در، ابتدا شير آب را ببنديد و بعد به آنها پاسخ دهيد.
( تا حد امكان از آب شرب براي آبياري فضاي سبز استفاده نكنيد. باغچه را در شب يا صبح زود آبياري كنيد تا از تبخير آب جلوگيري شود.
( نصب كولر در سايه يا استفاده از پوشش مناسب و جلوگيري از نشت آب كولرهاي آبي، سبب صرفه جويي زيادي در مصرف آب مي شود.
( زماني كه به مسافرت مي رويد، شير فلكه بعد از كنتور آب را حتماً ببنديد تا از حادثه پيش گيري شود.
( در مراكز آموزشي و مدارس، به فراگيران، محدوديت منابع آب و روش هاي صرفه جويي آن را آموزش دهيد.
( تعويض واشر شير آب براي جلوگيري از چكه كردن آب، كار دشواري نيست.

/// مقالات