// مقاله / تحليل رفتار جوانان در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و نقش رسانه در هدايت و حمايت از آنان

تحليل رفتار جوانان در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و نقش رسانه در هدايت و حمايت از آنان در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

تحليل رفتار جوانان در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و نقش رسانه در هدايت و حمايت از آنان

سيد عباس حسيني*
چكيده
تحليل رفتار جوانان در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، محور اصلي اين پژوهش است. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد، امروزه جوانان به دليل، برخي اقتضائات و نيازهاي روان‌شناختي و فطري از جمله نوخواهي و به روز بودن استقلال، نياز به مقبوليت، محبوبيت اجتماعي، و شادي و تفريح، به محيط‌ها و شبكه‌هاي اجتماعي رو مي‌آورند. همچنين برخي زمينه‌ها مانند خلوتي و گم‌نامي اينترنت، امكان رابطه آزاد و بدون كنترل، فراگيري، سرعت و سهولت در ارتباطات و نظاير آن، زمينه‌ساز گرايش بيشتر جوانان به چنين محيط‌هايي است.
اختلال در هويت، تضعيف مشاركت حقيقي در عرصه اجتماعي، مدگرايي و نيز سست شدن بنيان اعتقادي، جزو آسيب‌هايي است كه بر اثر ضعف بينشي و مهارت ارتباطي، گريبان‌گير ايشان شده است.
با توجه به ظرفيت گسترده رسانه ملي در هدايت فرهنگي افراد، در پايان مقاله به نقش رسانه در مديريت رفتارهاي جوانان در شبكه‌هاي اجتماعي پرداخته شده است. مي‌توان پس از شناخت خواست‌ها و اقتضائات شخصيتي جوان در رو آوردن به شبكه‌هاي اجتماعي، در قالب سلسله برنامه‌هايي متنوع و مرتبط، با معرفي تفسيري شبكه‌هاي اجتماعي پيشتاز مجازي و شناساندن آسيب‌ها و ظرفيت‌هاي آنها، زمينه را براي ورود هوشمند و هدف‌مند جوان به اين شبكهها آماده ساخت و در اين زمينه رفتار جوانان را كنترل و هدايت كرد.

كليدواژگان: جوانان، رفتار، شبكه اجتماعي مجازي، رسانه، اينترنت.

// مقدمه

بشر از نظر فطري، موجودي جمع‌گرا و مدني‌الطبع و همواره درصدد ارتباط‌گيري با هم‌نوعان خود است. در حقيقت اين ويژگي در نياز او به ارتباطات و كسب پايگاه اجتماعي ريشه دارد. بر اين اساس، اجتماعات انساني، شهرها و گروه‌هاي مختلف شكل پذيرفته است. از ديرباز دغدغه‌هاي مهم انسان، تسهيل و سرعت و فراگيري در ارتباطات اجتماعي خود بوده و بر اين اساس، تلفن، تلگراف، تلويزيون، ماهواره و اينترنت را پديد آورده است. طبع سيري‌ناپذير انسان در برقراري ارتباط، متوقف نشده و هر روز بر جنبه‌هاي آن افزوده شده تا اينكه به پديدار شدن شبكه‌هاي اجتماعي، در فضاي مجازي اينترنت انجاميده است.
شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي، جايگاهي شگرف در سطح روابط اجتماعي افراد پديد آورده است. كاربران جوان اينترنت از اين موضوع استقبال كردند كه به جرئت مي‌توان گفت، شبكه‌هاي اجتماعي مجازي يكي از اثرگذارترين سرويس‌هاي ارائه شده در اينترنت است كه در سال‌هاي اخير در نظام اجتماعي كشورهاي مختلف جهان تحول شگرفي پديده آورده است.
نتايج پژوهش‌هاي صورت پذيرفته در اين زمينه حاكي از آن است كه ميان عضويت در شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي و سبك زندگي (ادبيات گفتاري، پوشش، تفريح و سلايق) جوانان ارتباط مستقيمي وجود دارد.1
توسعه مشاركت‌هاي اجتماعي، به اشتراك گذاشتن علاقه‌مندي‌ها به وسيله اعضا، انتشار سريع و آزادانه اخبار و اطلاعات، امكان عبور از مرزهاي جغرافيايي و آشنايي با افراد و فرهنگ‌هاي گوناگون، ارتباط مجازي مستمر با دوستان و آشنايان، از قابليت‌هايي است كه باعث شده هر روز بر شمار كاربران جوان، افزوده شود و جامعه‌اي فراملي از خرده فرهنگ‌هاي متعدد و متعارض را پديد آورد.
عصر تبادل اطلاعات فرهنگي، اعتقادي، اقتصادي، سياسي و علمي در فضاي پيچيده و پرسرعت مجازي، در بستر شبكه‌هاي مختلف اجتماعي، واقعيتي است كه بايد آن را پذيرفت و پيش از آنكه اصول و قواعد ارزشي را غرق كند، بايد براي هدايت و مديريت كاري كرد. در اين ميان، حوزه اثرگذار رسانه، مي‌تواند با شناساندن ظرفيت‌ها و آسيب‌هاي اين پديده جديد، نسبت به نهادينه كردن نوع درست و ديني از فرهنگ ارتباط در شبكه‌هاي اجتماعي، نقش خود را ايفا كند.
در اين مقاله سعي شده است، رفتار جوان در برخورد با اين شبكه‌ها به اختصار، بررسي و به رسالت مهم رسانه در اين جهت اشاره شود. ازاين‌رو، در بخش نخست به تشريح دو مفهوم «شبكه‌هاي اجتماعي» و «انگيزه» پرداخته مي‌شود. در بخش دوم، بسترها و اقتضائات رواني جوان كه زمينه‌ساز ورود به چنين شبكه‌هايي است، تبيين مي‌شود. پس از آن، در بخش سوم، زمينه‌هاي موجود در شبكه‌هاي اجتماعي را بيان مي‌كنيم، كه محرك رفتار جوان و اثرگذار بر نوع عملكردشان است. سپس در بخش چهارم، با توجه به دو بخش پيشين، مسائل و آسيب‌شناسي رفتاري ناشي از ورود جوانان به اين شبكه‌ها را بررسي مي‌كنيم. در نهايت در بخش پاياني، با نتيجه‌گيري از مباحث مطرح شده و توجه به ظرفيت بالاي رسانه در نهادينه كردن فرهنگ ارتباطات اجتماعي، نقش رسانه را در مديريت رفتارهاي جوانان در تعامل با شبكه‌هاي اجتماعي مجازي برمي‌شماريم.

// ضرورت و بيان مسئله

امروزه ارتباط و پيوندهاي اجتماعي در بستر فن‌آوري ارتباطات و شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، سرعتي شگرف به خود گرفته و زمان و مكان را در نورديده است. اين درحالي است كه جوانان كه نقش‌آفرينان اصلي و پيشتازان اين موج هستند، بيش از هر زمان به شناختن اين شبكه‌هاي اجتماعي و داشتن الگويي ملي و ديني در اين راستا نياز دارند. گسترش شبكه‌هاي اجتماعي و زيرساخت‌هاي پيشرفته ارتباطي در داخل كشور و افزايش امكانات تبادل اطلاعات و تعاملات در سطح بين‌المللي، زمينه‌ساز درهم‌تنيدگي شديد بين فرهنگ‌ها و ارتباطات شده است كه معمولاً تزلزل و ابهام در اصول و اخلاق و آداب اجتماعي را با خود براي كاربر به همراه آورده است. فضاي مجازي به دليل گم‌نامي، سرعت و سهولت، مشاركت آسان عاطفي را جاي‌گزين مشاركت و معاشرت رو در روي اجتماعي كرده و نوعي رابطه غيرحقيقي را بر فضاي مناسبات ميان افراد، به ويژه جوانان بر جاي گذاشته است.
جدا از منافع انكارناپذير اين شبكه‌ها، بي‌ثباتي، بي‌هويتي، افسردگي، بيهوده‌گرايي، آسيب‌هايي است كه اين فضا براي كاربران خود پديد آورده است. اين در حالي است كه جوان در پي دست‌يازي به مجموعه‌اي از نيازها و خواست‌هاي رواني و فطري خود، به چنين محيط‌هاي رو مي‌آورد. جواني را در نظر بگيريد كه به دليل درك نشدن از سوي محيط اجتماعي خويش، ذهن و دل پاك خود را درگير فضايي مي‌سازد تا راحت حرف بزند، بينديشد و بگويد و خود را در آن بيابد. البته اين بدان معنا نيست كه اين نوع از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي بايد حذف شود، بلكه بايد از ظرفيت گسترده آن در رشد فرهنگي، همگرايي اجتماعي و توسعه دانش، بهره برد و مهارت تعامل درست در اين زمينه را در وجود جوان نهادينه ساخت تا با كسر زيان‌ها و آسيب‌هاي اين نوع از ارتباطات و تعاملات، اين ظرفيت را در جهت رشد جامعه به خدمت گرفت.

// 1. مفهوم شبكه‌هاي اجتماعي

تاكنون از شبكه‌هاي اجتماعي1 اينترنتي، تعاريف گوناگوني ارائه شده است. نقطه اشتراك اين تعاريف، تعاملي بودن و به اشتراك‌گذاري علاقه‌مندي‌ها و نظر كاربران است كه با ايجاد محتوا در فضاي مجازي صورت مي‌گيرد.
شبكه‌هاي اجتماعي، نسل جديدي از وب‌سايت‌ها هستند كه اين ‌روزها در كانون توجه كاربران شبكه جهاني اينترنت قرار گرفته‌اند. اين‌گونه سايت‌ها بر مبناي تشكيل اجتماعات آنلاين فعاليت مي‌كنند و هر كدام دسته‌اي از كاربران اينترنتي، با ويژگي خاصي را گرد هم مي‌آورند. شبكه‌‌هاي اجتماعي را گونه‌اي از رسانه‌هاي اجتماعي مي‌دانند كه امكان دست‌يابي به شيوه جديدي از برقراري ارتباط و به اشتراك‌گذاري محتوا در اينترنت را فراهم آورده‌اند.
كاستلز2 ويژگي‌هاي عمده شبكه‌هاي اجتماعي فضاي سايبر را در انعطاف‌پذيري (بازسازي و واكنش‌پذيري در برابر تغييرات محيطي)، مقياس‌پذيري (كوچك و بزرگ‌ شدن) و توانايي تداوم حيات، بدون وابستگي به مركزيتي واحد مي‌داند. قابليت مهم اين شبكه‌‌ها، امكان ورود كنش‌گران جديد و وجود فضاي تعامل گسترده با ديگران، توليد آزادانه محتوا، اشتراك‌گذاري دانش و اطلاعات و استقلال آنها از مراكز قدرت رسمي است. (بابايي، انجمن ايراني مطالعات فرهنگي و ارتباطات)

// 2. نيازهاي روان‌شناختي مؤثر بر گرايش جوانان به شبكه‌هاي اجتماعي1

انگيزه، علت و زيربناي رفتارهاست. انگيزش به عوامل موجود در يك فرد اشاره دارد كه رفتار را در جهت يك هدف، فعال مي‌سازد. در علم روان‌شناسي، درباره انگيزه2 تعاريفي ارائه شده است. در يك تعريف آمده است، آمادگي يا گرايش دروني بالقوه براي پاسخ دادن به موقعيت يا محرك خاص بيروني، از بين موقعيت‌ها و محرك‌هاي مختلف موجود را مي‌توان انگيزه ناميد. (شاملو،1383: 103) در حوزه رفتار انسان عواملي وجود دارد كه نه تنها ما را به فعاليت وادار مي‌كند، بلكه ما را به سوي هدف خاصي مي‌كشاند. روان‌شناسان اين عوامل را انگيزه مي‌نامند. (گنجي،1376: 255) انگيزه شامل حالت فشار دروني و هدفي است كه رفتار متوجه آن است كه به باور تئودور نيوكامب، بهتر است انگيزه را از روي هدف آن و نه از روي حالت فشار دروني مشخص ساخت. (كاردان، 1368: 101)
رفتارهاي انسان تحت تأثير مجموعه پيچيده‌اي از نيازها، انتظارها، ارزش‌ها، افكار يا ويژگي‌هايي است كه مستقيم يا غيرمستقيم، از منابع گوناگون محيط خويش آموخته و دروني كرده است. اين مجموعه با تعاملي پيچيده و تو در تو، موجب و موجد رفتارها و واكنش‌هاي فرد در موقعيت‌هاي گوناگوني است كه با آن روبه‌رو مي‌شود. در قرآن كريم، تعبير جامع «شاكله» به كار رفته است: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَي شَاكِلَتِهِ؛‌ اي پيامبر بگو هر كس بر حسب ساختار (رواني و بدني) خود عمل مي‌كند». (اسراء:84)
جواني، بهار عمر و فصل شكوفايي خواسته‌ها و تمايلات متنوع و پرحرارت است. اين روزگار دوره‌اي است كه در آن بي‌تجربگي، شتاب‌ناكي، ناهشياري، خودشيفتگي و ناآگاهي، با ويژگي‌هايي همانند اميدواري، جست‌وجوگري، حق‌طلبي، عاطفه‌مندي و خوداتكايي پيوند مي‌خورد. ازاين‌رو، اقتضاها و نيازهايي را با خود به همراه دارد؛ نيازهايي مانند خودنمايي، زيبايي‌طلبي، آرمان‌گرايي، به دست آوردن منزلت اجتماعي و الگوي رفتاري، بروز حداكثري نوآوري و ابراز هيجان، از برخي مصاديق آن است.
در اين بخش، در جهت واكاوي انگيزه‌هاي رواني قشر جوان در ورود به شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، مهم‌ترين اقتضائات و نيازهاي آنان را كه در عضويت ايشان در شبكه‌هاي اجتماعي، اثرگذار است، بيان و رابطه رفتار و كنش آنها در اين شبكه‌ها را با اقتضائات جواني‌شان مشخص مي‌كنيم.

// الف) روحيه نوخواهي، تنوع‌طلبي و به روز بودن

نزديك به يك دهه از فراگير شدن فضاي مجازي در جامعه مي‌گذرد، اما فضاي مجازي پديده‌اي به ‌روز است. به تازگي فضاي مجازي باعث شده تا جوانان بسياري براي ابتكار عمل، خودنمايي و بروز خلاقيت و يافتن تجربه‌هاي نو، در ورود به اين فضا، سراسيمه باشند. اين التهاب به اندازه‌اي است كه گاهي يكي از ويژگي‌هاي به روز و متفاوت بودن خود از ديگران را عضويت در چنين شبكه‌هايي مي‌دانند. برخي كاربران جوان، به انگيزه زندگي به سبك موردپسند خود كه در فضاي واقعي، قدرت اعمال آن را ندارند، با دنبال كردن شكل متفاوتي از روابط گسترده‌تر، در فضايي گسترده با افراد بيشتر، به عضويت و فعاليت در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در مي‌آيند.
نكته قابل تأمل ديگر، روحيه نوخواهي و تنوع‌طلبي جوانان است كه در سايه پيشرفت‌هاي گسترده و سريع فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات، به طور كلي و در بستر شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، به طور خاص، تقويت مي‌شود و اين گروه را از نظر نوع و سطح آگاهي، برخورد با فن‌آوري و بكارگيري آن از نسل‌هاي پيشين متمايز مي‌كند و با كمك ويژگي‌هاي دوران جواني، همچون خطرپذيري و محافظه‌كار نبودن، به كسب تجربه‌هاي تازه مي‌كشاند كه لزوماً با سبك زندگي آزمون شده والدين، سازگاري ندارد. (شهابي، 1391: 170)
اين تازگي و نو بودن تجربه، در فضاي مجازي سبب شده است كه كار در فضاي مجازي، به نوعي به عنوان فعاليت لذت‌بخش و جديد پنداشته شود و جوان احساس برتري و به روز بودن داشته باشد.

// ب) ميل به دانستن و الگوبرداري

در دوره جواني، كه مهم‌ترين دوره تكوين شخصيت افراد است، تمايل بر رشد كمالات انساني، سرعت بيشتري دارد. در اين دوره فرد در آستانه ورود به جامعه است و همواره مي‌كوشد شخصيت خود را به گونه‌اي پي‌ريزي كند كه سريع‌تر و بيشتر از ديگران مورد توجه هم‌نوعان و حتي ديگر اقشار جامعه قرار گيرد و بيش از ديگران به فضايل و صفاتي، كه مورد توجه ديگران است، آراسته باشد.
معمولاً جوان براي رسيدن به اين هدف، به دنبال ابزارها و شيوه‌هاي اثرگذاري مي‌گردد، كه بتواند به‌روزترين و مهم‌ترين مسائل پيراموني خود را بداند و خود را هم‌پا با اطلاعات روز دنيا نشان دهد و موفق‌ترين شخصيت‌ها و محبوب‌ترين آنها را به عنوان الگوي رفتاري خويش برگزيند.
امروزه جوانان در معرض نهادهاي رسانه‌اي متولد مي‌شوند، مي‌انديشند، در اين رهگذر دنيا را مي‌شناسند و رفتارهايشان را بر اساس الگوهاي برگرفته از كتاب، مجله، فيلم، ماهواره و اينترنت (رسانه‌هاي رايج عصر ما) سامان مي‌دهند. ازاين‌رو، با توجه به توسعه و گستردگي اطلاعات در شبكه‌هاي اجتماعي، از خود براي ورود به اين فضا تمايل شديدي دارند. شبكه‌هاي متنوع اجتماعي نيز با ارائه حجم بالايي از مطالبات خوش‌آيند، با مذاق و سلايق جوانان در موضوع‌هاي گوناگون، اين امكان را براي ايشان ايجاد مي‌كنند تا حس كنجكاوي آنان تا اندازه‌اي اشباع شود. بر همين منوال، با معرفي شخصيت‌هاي متنوع ورزشي و فرهنگي و هنري در سطح جهاني، الگوهاي دلخواه را براي ايشان در ويترين مجازي خود به نمايش مي‌گذارد.

// ج) نياز به مقبوليت و محبوبيت اجتماعي

معمولاً واژه (محبوبيت) به جايگاه و موقعيتي گفته مي‌شود كه فرد در نزد ديگران دارد و به دليل آن مورد احترام قرار مي‌گيرد. محبوبيت، يعني ديگران از بودن با ما احساس خرسندي كنند. وقتي احساس محبوب بودن مي‌كنيم، نياز به تعلق و دل‌بستگي ما تأمين مي‌شود.
«مقبوليت» يا «پذيرش اجتماعي» به عنوان نياز روحي نسل جوان، مورد توجه آنان قرار مي‏گيرد. اين نياز، با عزت نفس هم‌بستگي مثبت دارد. جوانان به نوعي به ارزش‌يابي ثابت و استوار و معمولاً عالي از خودشان و نيز احترام به خود يا عزت نفس و احترام به ديگران تمايل دارند. وقتي احساس مي‌كنند انتظارات و توقعات محيط و اطرافيان را مي‌توانند به خوبي برآورده سازند، در اين جهت نيز حركت مي‌كنند.
بيشتر جوانان مايلند بدانند، آيا واقعاً مورد قبول ديگران هستند يا نه؟ ميزان اعتبار آنان در ميان دوستان و هم‌سالان چه‌قدر است؟ نوع نگاه جامعه به شخصيت آنها چگونه است؟ چگونه مي‏توان محبوبيت و مقبوليت شايسته‏اي در اجتماع به دست آورد؟ براي نمونه، تأييد ديگران و پذيرش اجتماعي، يكي از عوامل يا معيارهاي سنجش اعتماد به نفس جوانان است. به ديگر سخن، آنان پيش از هر چيز مايلند رويكرد ديگران را نسبت به خود بدانند و با علاقه خاصي ديدگاه اطرافيان خويش را نسبت به خود تحليل مي‏كنند و در ارزيابي اطرافيان از آنها نظر هم‌سالان و دوستان براي آنها از اهميت ويژه‏اي برخوردار است. (لقماني، 1384: 165)
ناگفته پيداست، عضويت در شبكه‌هاي اجتماعي يكي از فضاهايي است كه دقيقاً رسيدن به چنين هدف و نياز را براي آنان آسان و جايگاه و شخصيت آنان را در گروه، منسجم مي‌سازد. بنابراين، يكي از مهم‌ترين دلايل روي آوردن جوانان به شبكه‌هاي اجتماعي، حس تعلق به يك گروه، بودن در ميان آنها و منتسب شدن به آن شبكه است كه در سايه چنين ارتباط و تعاملاتي، نزديكي عاطفي اعضا نيز احساس، و تا حدودي نياز به مقبوليت و محبوبيت آنان مي‌شود.

// د) نياز به نشاط، شادي و تفريح

جوان از نظر روحي، معنوي، جسمي و مادي، به فراغت و آسايش نياز دارد و از نگراني گريزان است. شبكه‌هاي اجتماعي مجازي با قابليت بالاي خود در جذابيت و ايجاد شور و هيجان، جوان را در پي رسيدن به نشاط و فرح دروني، به سمت خود مي‌كشاند. وقتي جوان وارد دنياي اينترنت و فضاي مجازي اجتماعي مي‌‌شود، جدا از هر كاري كه به نيت آن وارد دنياي مجازي شده، با نوعي ويژگي گشت و گذار نيز رو‌به‌روست. افزون بر اين مطلب، اشتراك‌گذاري نوشته‌ها و عكس‌ها و سوژه‌هاي شادي‌آفرين در متن اطلاعات شبكه‌هاي اجتماعي، براي تفريح و نشاط ايشان، زمينه‌اي بسيار مناسب و تحريك‌كننده را فراهم مي‌آورد.
در يك پژوهش انجام شده از نگاه كاربران جوان، شبكه‌هاي اجتماعي، فرصت سرگرمي و شوخي با دوستان را فراهم مي‌آورد و از اين باب، فضايي شاد براي گذران وقت و رفع خستگي تلقي مي‌شود. به گمان اين كاربران، با بهره‌گيري از فضاي شبكه، تجربه فراغتي مشترك و لذت‌بخشي كه سازگار با گرايش‌ها و تمنيات جواني است، با انگيزه شخصي، انتخاب و در كنار فعاليت روزمره، دنبال مي‌شود. اين فعاليت مجازي مداوم يا حاشيه‌اي براي جوانان مجردي كه با انواع نگراني‌هاي دوره تحصيل، سربازي، بازار كار و نظاير آن درگيرند يا جواناني كه به نوعي در حال گذار از دوران تجرد به تأهل هستند و به تازگي با عهده‌دار شدن وظايف شغلي و مسئوليت‌هاي خانوادگي در وضعيت اقتصادي امروز، براي تأمين هزينه‌هاي زندگي، فعاليت‌هاي تفريحي آنها محدود شده است، جايگاه ويژه‌اي مي‌يابد. (شهابي، 1391: 169)

// 3. برخي زمينه‌هاي اثرگذار بر رفتار جوان در شبكه‌هاي اجتماعي مجازي

// الف) خلوت و گم‌نامي اينترنت

وقتي در قلمرويي كه فرد در آن قرار دارد، كس ديگري حضور نداشته باشد و رفتار او از چشم ديگران پنهان بماند، آن قلمرو را مي‌توان خلوت شخصي ناميد. جوان از انجام برخي كارها در آشكار و حضور ديگران پرهيز مي‌كند، ولي چه بسا به محض دور شدن از چشم ديگران، آن كار از وي سر بزند؛ زيرا اساساً خلوت آسيب‌زاست. خلوت اينترنت، يكي از مصداق‌هاي برجسته خلوت است. نامريي بودن اين جرئت را به افراد مي‌دهد كه به جاهايي بروند و كارهاي بكنند كه در خارج از اينترنت نمي‌كردند. نامريي بودن با گم‌نامي هم‌پوشي دارد. در ارتباط‌هاي متني، ديگران نمي‌توانند شما را ببينند يا صداي شما را بشنوند و شما نيز نمي‌توانيد صداي آنها را بشنويد و آنها را ببينيد. افراد در اين‌گونه ارتباط‌ها، نگران اين نخواهند بود كه از سوي كسي تهديد شوند؛ زيرا هر كاري كه انجام دهند، گم‌نام خواهند ماند. (سعيدي، 1384: 58 ـ 59)
در پژوهشي كه برسون، فرون و آفتاب1 انجام دادند، دختر نوجواني گفته است: «ارتباط از طريق اينترنت، مانند نقابي در برابر دنياست. مي‌توانيد هر چيزي مي‌خواهيد بگوييد و هر كاري مي‌خواهيد انجام دهيد و هرگز هم كسي شما را نمي‌شناسد و از كار شما آگاهي نمي‌يابد». اين اظهارنظر، هرچند سخن يكي از پاسخ‌دهندگان به پژوهشي درباره گم‌نامي اينترنتي است، يكي از مسائل مهم روان‌شناسي اينترنت، يعني تأثيرهاي گم‌نامي را بر بروز اعمال غيراخلاقي از سوي كاربران اينترنت اثبات مي‌كند».2
ناشناخته ماندن مراجعان در عرصه فضاي مجازي، فرصت بازانديشي را براي جوان فراهم مي‌آورد و به نوعي اعتماد به نفس در افراد را دامن مي‌زند كه البته اين حالت، نوعي رفتار غيرمسئولانه را در فرد شكل مي‌دهد. اصولاً در چنين فضايي است كه فرد مي‌تواند در معرفي خود هرگونه كه مي‌خواهد عمل كند. اين ويژگي، محركي است تا كاربران جوان اينترنتي به بهره‌مندي از هويت جعلي رو آورند و اين را مي‌توان از جمله ويژگي‌هاي فرهنگ فضاي مجازي برشمرد.
در پژوهشي با عنوان «مطالعه شيوه رفتار افراد در محيط مجازي: شكل‌گيري روابط صميمانه در اتاق‌هاي گپ‌زني اينترنت» نگارنده به اين نتيجه رسيده است كه كاربران به دليل گم‌نامي در چت‌روم‌ها، به بازي نقش و خودافشايي مي‌پردازد و با بيان آنچه در دنياي واقعي امكان بازگو كردنش را ندارند، براي شكل‌گيري روابط صميمانه، زمينه برقراري ارتباط در محيط مجازي را آماده مي‌سازند. (دهقان، 1385:ش6، 25)

// ب) امكان رابطه آزاد و بدون كنترل

آشكار است كه محيط‌هاي اينترنتي، به ويژه شبكه‌هاي اجتماعي به گسترش روابط مي‌انجامد؛ روابطي با هويت جديد. شبكه‌هاي اجتماعي به افراد، هويتي نامعلوم مي‌بخشد. همچنين نظارتي، همچون نظارت دنياي واقعي بر آن حاكم نيست. اين دلايل باعث مي‌شود افراد دچار نوعي آزادي روابط شوند. دختران و پسران جوان با ورود به دنياي مجازي، به راحتي مي‌توانند با جماعتي گسترده از غيرهم‌جنسان خود ارتباط داشته باشند؛ ارتباطي كه به دليل نبود هيچ قانون خاص و نيروي كنترل‌كننده‌اي، شكل و هويت تازه‌اي به خود مي‌گيرد؛ ارتباطي كه در دنياي واقعي، به دلايلي همچون ترس از آبرو، خانواده، جامعه و دين، هرگز امكان شكل‌گيري آن به اين شكل و شمايل وجود ندارد، در شبكه‌هاي مجازي به سادگي رخ مي‌دهد و اين نوع ارتباط گسترده و آزاد با جنس مخالف را به شكل عادي درمي‌آورد.

// ج) فراگيري، سهولت و سرعت در ارتباطات

كاربران جوان با فعاليت در شبكههاي مجازي، فاصله كمتري ميان خود و جامعه احساس مي‌كنند. اين قابليت كه يك نفر بتواند با افراد ديگر در شهرها يا كشورهاي ديگر ارتباط برقرار كند، يكي از جذابيت‌هاي غيرقابل رقابت اين شبكه‌هاست. بي‌گمان هيچ‌گاه در دنياي حقيقي، همه افراد نمي‌توانند موضوعات مورد علاقه‌شان را با اين گستردگي مطرح كنند. اين دليل و شايد دلايل مشابه اين، شبكه‌هاي اجتماعي را به يكي از مهم‌ترين اركان اينترنت، در دو، سه سال اخير تبديل كرده ‌است.
شبكه‌هاي اجتماعي مانند نامه، تماس تلفني، پيام فوري (IM)، پيام كوتاه متني، ايميل و حتي زودتر از آنها به عنوان ابزار ارتباطي مورد پذيرش افراد واقع شده است.
اينترنت حيطه‌هاي جديدي پديد آورده است كه بر پايه مرزهاي جغرافيايي بنيان گذارده نشده‌اند و بدين‌سان اجتماعاتي از دلبستگي‌ها و خواسته‌ها آفريده مي‌شود كه چارچوب‌هاي مرسوم را پشت سر مي‌گذارد. اين توان‌مندي در برقراري ارتباط با افرادي از فرهنگ‌ها و مكان‌هاي گوناگون براي جوان، ظرفيت انبوهي از انتخاب در نوع دلخواه از رابطه را مهيا ميسازد.
از سويي، جوانان براي ارتباط مستمر با دوستان خود و شناخت عميق آنان، فعاليت در شبكه‌اي اجتماعي مجازي را مجالي مناسب آن هم در محيطي غيررسمي و خارج از هنجارهاي اجتماعي مي‌دانند. فرد مي‌تواند با آشناياني كه مدت بسياري، از آنها خبر نداشته يا از آنها بسيار دور بوده و در فضاي مجازي معاشرت را از سر بگيرد. در همين مجال كاربران مي‌توانند از كتاب‌ها، فيلم‌ها، سلايق و عقايد يكديگر بهره ببرند و آنها را با ديگر دوستان به اشتراك بگذارند، در حالي كه اين كارها، پيش‌تر بسيار وقت‌گير و محدود بود و به حوصله فراواني نياز داشت.

// 4. رفتار‌شناختي و آسيب‌شناسي جوان در تعامل با شبكه‌هاي اجتماعي مجازي

در اين بخش، پس از بيان انگيزه‌هاي رواني و شخصيتي ورود جوانان به شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و نيز تشريح زمينه‌هاي سوق‌دهنده جوان به فضاي مجازي اجتماعي و با توجه به مباحث مطرح شده، برخي از مهم‌ترين مصاديق آسيب‌هاي رفتاري و شخصيتي جوان و علل آن را واكاوي مي‌كنيم.
شبكه‌هاي اجتماعي مجازي به عنوان پديده‌اي تكنولوژيك و اجتماعي و ارمغاني از جامعه جديد، آثار ويژه‌اي روي جوان‌ها دارند. بخشي از اين اثرگذاري به ذات و ويژگي‌هاي دوره جواني و گذار از دوره نوجواني و برخي نيز به قابليت‌هاي اشاره شده در بخش پيشين مربوط است.
هر شبكه اجتماعي، فرهنگ ارتباطي خاص خود را دارد؛ يعني منش و گفتار ويژه و منحصر به فردي را براي خود برگزيده است. فرد با عضويت در شبكه‌هاي اجتماعي، درگير نوع خاصي از فرهنگ ارتباطاتي مي‌شود كه شامل برخورد، تكيه كلام، اصطلاحات مخصوص، رفتار، تيپ شخصيتي و ظاهري است.
اين نكته را بايد در نظر داشت كه آسيب‌هاي رفتاري مي‌تواند در سطح مسائل اخلاقي باشد تا باورهاي اجتماعي. براي نمونه، نگاه جوانان به تشكيل خانواده با توجه به سطح تعاملات است. حال اگر فردي در شبكه‌هاي اجتماعي عضو صفحاتي باشد كه در آن به مردان يا زنان نگاه منفي وجود دارد و فرد در معرض چنين نگاه‌هايي قرار گيرد، باورهايش آسيب مي‌بيند و نسبت به ازدواج و خانواده، نگاهي منفي پيدا مي‌كند، البته عكس آن هم صادق است.

// الف) اختلال در هويت حقيقي جوانان

تعريف ساده بحران هويت، عبارت از ناهمگوني ميان هنجارها و ارزش‌هايي است كه با آنها بزرگ شده‌ايم و هنجارها و ارزش‌هايي كه بر ما تحميل مي‌شود و مجبوريم با آنها زندگي كنيم. با شكل‌گيري شبكه‌هاي اجتماعي و توسعه ابزارهاي ارتباطي در فضاي وب، هويت كاربران اين ابزارها نيز تحت تأثير قرار گرفته است. ناپختگي و كم‌تجربگي جوانان، از يك سو و رويارويي با ويژگي‌هاي دوره جواني، مانند حس استقلال‌طلبي، شكوفايي سريع غرايز و احساسات، غرور جواني، اثرپذيري و اشتياق به يافتن يافته‌هاي جديد از سوي ديگر، آنان را در وضعيت آماده‌تري براي افتادن در مسير بحران هويت، قرار مي‌دهد.
اين امر سبب شده، ساخت و انتشار پيام‌هاي ناهمگون و متعدد در عرصه وب و به ويژه شبكه‌هاي اجتماعي با قابليت ويژه تعاملي و اشتراكي، در ميان كاربران، به ويژه جوانان موجبات پيدايش هويت متفاوتي را فراهم آورد، به گونه‌اي كه هويت حقيقي آنها را به شدت مختل كند. هويت ساخت‌يافته از شبكه‌هاي اجتماعي تا حد زيادي بازنمايي و بازتوليد ذهنيات شكل گرفته و برساخته از هويت واقعي كاربر است كه ممكن است نتيجه سركوب‌گرانه يا تقويت‌مدارانه هويت حقيقي خود باشد. از سوي ديگر، هويت شبكه‌اي حاصل و برساخته علقه‌هاي كاربر به هويت حقيقي خود است كه در سپهر جهاني وب آن را آگاهانه و با اراده خود، شكل و انتشار داده است. البته ممكن است در فرآيند شكل‌گيري اين هويت، به وانمودگي هويتي نيز دچار شود. (آذربخش، 1391)
اين نكته نيز قابل تأمل است كه تكثر هويتي موجود در فضاي شبكه‌هاي اجتماعي مجازي، افزون بر آنكه به بحران هويت نسل جوان دامن زده، امكان تثبيت هويت‌هاي معين را هم محدود كرده است. تثبيت هويت، در فضايي به دور از هويت‌هاي نامعين و ناشناس و فضايي به دور از تكثر، ممكن است؛ زيرا هويت‌يابي نيازمند تأمل و تفكر در باب هويت است و به سختي نسل جوان درگير اين فضا مي‌تواند هويت مناسب خود را بيابد.

// ب) تضعيف مشاركت عيني و انزواي اجتماعي جوانان

وقتي جوان ساعت‌ها پشت مانيتور رايانه شخصي‌اش مي‌نشيند و به گشت‌ و گذار در فضاي مجازي و گپ‌وگفت و تعامل با دوستان اينترنتي مي‌پردازد و ميان انبوهي از اخبار و اطلاعات غرق مي‌شود، اين رويه با گذشت زمان شكل عادت به خود مي‌گيرد و باعث فاصله گرفتن او از دنياي واقعي مي‌شود، به‌گونه‌اي كه گاهي قسمت‌هاي جدي زندگي شخصي وي، فداي زندگي مجازي وي مي‌گردد. سواي هدر رفتن سرمايه گران‌قدر وقت، استفاده فزآينده از اين شبكه‌ها با كاهش ارتباط خانوادگي و شركت جوان در محافل اجتماعي محلي همراه است. در نتيجه، مهارت و انگيزه لازم براي برقراري ارتباط در دنياي حقيقي با گروه‌هاي عيني مختلف را از دست مي‌دهد و سطح روابط از شكل حقيقي و صادقانه، به شكل مجازي و مشكوك تبديل مي‌شود.
افزون بر اين، فضاي مجازي و ديجيتال اينترنت، صورت‌هاي جديد مشاركت‌هاي اظهاري و عاطفي را جاي‌گزين صورت‌هاي متداول مشاركت سياسي و اجتماعي در عرصه‌هاي «حقيقي» جامعه ساخته‌ است. در وجه منفي، استدلال بر اين است كه سرگرمي‌هاي مجازي اينترنتي،‏ً به تقليل سرمايه اجتماعي، گوشه‌گيري و بريدن از مشاركت‌هاي محسوس و عيني، تغيير روابط از اجتماعات و گروه‌هاي آشنا به اجتماعات شبكه‌اي، سوگيري جوانان به سوي آموزش موزاييكي و نيز قطعه‌قطعه ‌شدن افراطي سليقه‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها و در نتيجه توده‌وارسازي مي‌انجامد. (ذكايي، 1386: 6)

// ج) مد‌گرايي و مصرف‌گرايي در بين جوانان

تمايل به امروزي شدن و نوگرايي در هر جواني وجود دارد و نشان‌دهنده نياز او به شكستن قالب‌هاي موجود و فاصله گرفتن از هنجارهاي گذشته است تا از اين راه هويت مستقلي بيابد. جوانان بنا به ميل ذاتي‌شان، تنوع‌طلب يا خواهان تغيير و تحول هستند. بنابراين، آنها علاقه دارند خود را به شكل افراد و گروه‌هاي محبوب اجتماعي يا سوپر استارهايي درآورند كه روي آنها تبليغات زيادي صورت مي‌گيرد.
با توجه به بهره‌گيري نظام سرمايه‌داري با هدف‌هاي مشخص، از رسانه‌ها و شبكه‌هاي اجتماعي براي آماده‌سازي بسترهاي فكري و فرهنگي مصرف‌گرايي مخاطبان و كاربران، به ويژه قشر جوان، شبكه‌هاي وابسته به شركت‌هاي تجاري، سعي در نهادينه كردن فرهنگ مصرفي و ارزش تلقي كردن آن در ميان كاربران خود دارند. وقتي سخن از «فرهنگ مصرفي» مي‌رود، به اين معناست كه مصرف آن به اندازه‌اي مهم است كه مي‌توان آن را تعيين‌كننده هويت‌ها، نهادها و ارزش‌ها دانست. گروهاي تبليغي مربوط به مد و لباس، ديدن انواع خوراكي‌هاي متفاوت، تبليغات رستوران‌ها، صف‌هاي طولاني مربوط به خريد آخرين برندها، حس مصرف‌گرايي افراد را تحريك مي‌سازد. اين فرهنگ باعث مي‌شود كه جوان همواره در انديشه آرايش و پيرايش مو و تغيير پوشش ظاهري، بر اساس مد ارائه شده در اين شبكه‌ها باشد و انرژي خود را صرف تقليد كوركورانه و نگراني براي مقبوليت ظاهري خود كند. بر پايه پژوهش‌ها، يكي از اولويت‌هاي فعاليت زنان جوان در اينترنت و شبكه‌هاي اجتماعي، خريدهاي آنلاين و عضويت در گروهاي تبليغي و مد و لباس است. اين ماجرا كه به مصرف‌گرايي افراد دامن مي‌زند، پي‌آمدهاي منفي ديگري نيز دارد كه از مجال اين بحث خارج است.

// د) تشكيك و تضعيف اعتقادات ديني در بين جوانان

شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي وابسته به جنگ نرم نيز به نوبه خود مانند ديگر رسانه‌ها، به تبليغات ضد ديني و حمله به باورهاي مذهبي رو مي‌آورند. گاه هدف اصلي گردانندگان برخي از اين شبكه‌ها، دين‌زدايي و حمله به مقدسات بوده است. البته در اين جهت، سازوكارهاي گوناگون و متنوعي از سوي آنان به كار گرفته مي‌شود.
بر اساس رصدهاي به عمل آمده، هم‌اكنون بيش از هفت هزار سايت در فضاي مجازي، عليه شاخص‌هاي سبك زندگي ايراني اسلامي و مباني ديني و اعتقادي مسلمانان، سرگرم فعاليت شبانه‌روزي هستند. (صاحب حجتي، در: پايگاه خبري شبستان:www.shabestan.ir، كد خبر: ۳۱۹۷۰۳)
اين شبكه‌ها با جلب اعتماد كاربران خود از راه القاي شبهات ديني يا منتسب نمودن عقب‌ماندگي جوامع جهان سوم به فرهنگ ديني و اتهام به خرافه‌پرستي و تحجرگرايي، مي‌كوشند افكار و باورهاي جوانان را هدف بگيرند و الگويي به نام تمدن مدرن غرب معرفي كنند كه تمتع بيشتر از لذايذ مادي را دنبال مي‌كند و جواني كه فطرتاً در جست‌وجوي فلسفه زندگي است، اگر به دنبال القاي چنين باورهايي احساس كند دين در معنادهي و جهت‌بخشي به زندگي او اثر مثبتي ندارد، به تدريج آن را كنار مي‌گذارد و چه بسا آن را دست و پاگير بداند و از آن گريزان شود.

// ه‍) هرزه‌نگاري و روابط ناسالم جوانان

يكي از پي‌آمدهاي منفي شبكه‌هاي مجازي بر رفتار جوانان، بي‌بندوباري اخلاقي و تحريكات جنسي است. بلوغ جنسي زودرس و محدوديت‌هاي ارتباطي دنياي واقعي، از يك سو، و طولاني شدن زمان ازدواج و مشكلات اقتصادي براي اين امر از سويي ديگر، به گونه‌اي زمينه را رقم زده كه جوانان با توجه به گم‌نامي و نبود نظارت بر رفتار در فضاي مجازي اجتماعي مختلط، با رد و بدل كردن فايل‌هاي محرك جنسي، حتي به صورت آنلاين به هرزه‌نگاري رو آورند و خواستار ايجاد رابطه عاطفي و ناسالم با جنس مخالف خود باشند. اين در حالي است كه حتي اگر رابطه‌هاي عاطفي اين‌گونه به ازدواج هم بينجامد، از ثبات و اعتماد لازم محروم است.
ازدواج‌هاي اينترنتي، عمدتاً به دليل نوع آشنايي بر پايه دروغ و تقلب و حيله شكل مي‌گيرد و از هر 10 ازدواج اينترنتي، 8 ازدواج به طلاق مي‌انجامد كه دليل آن را مي‌توان به ويراني كاخ‌هاي آرزو و تباه شدن روياهاي اين‌گونه زوج‌ها پس از ازدواج مرتبط دانست. عمده آسيب‌ها و پي‌آمدها اين محيط متوجه دختراني است كه در سراب زندگي رؤيايي كه ساخته و پرداخته در فضاي مجازي است، صادقانه با فرد مقابل خود ارتباط برقرار مي‌كنند و متأسفانه از گفتن جزيي‌ترين اسرار زندگي خود در فضاي سايبر ابايي ندارند و خصوصي‌ترين تصاويرشان را نيز براي فرد مقابل مي‌فرستند. (باشگاه خبرنگاران جوان)

// 5. پيشنهادها

پس از تحليل و تبيين انگيزه‌هاي ورود جوانان به شبكه‌هاي مختلف اجتماعي و بيان آسيب‌هاي رفتاري ناشي از اين تعامل، با اذعان به اين‌كه رسانه ملي مي‌تواند در برابر هجمه‌ها و آثار اين شبكه‌ها با صف‌آرايي قدرت‌مندانه‌اي وارد شود و با بهره‌مندي از توان و ظرفيت خود در نهادينه كردن فرهنگ صحيح ارتباطي و اجتماعي، در آگاهي‌بخشي و مصون‌سازي اين نسل طلايي گامي مؤثر بردارد، در اين بخش به رئوس اقدامات هدايتي و حمايتي رسانه اشاره مي‌كنيم.

// الف) معرفي شبكه‌هاي اجتماعي پيشتاز و تحليل محتوايي آنها

منظور از پيشتاز، شبكه‌هايي است كه توانسته‌اند در ميان كاربران جوان براي خود جايگاه ويژه‌اي را بيابند. هر شبكه اجتماعي، افزون بر نكات فني و شيوه استفاده‌هاي متفاوتي كه دارد، به نوعي فرهنگ استفاده خاص خود را نيز دارد كه دانستن آنها به تعامل كارآمد و بدون آسيب جوان مي‌انجامد. رسانه ملي با رصد اين شبكه‌ها بايد در قالب برنامه‌هاي تحليلي و انتقادي، فرصت‌ها و تهديدهاي موجود در تك تك اين شبكه‌ها را بررسي كند و با پذيرفتن قوت‌ها، زمينه‌هاي آسيب‌زاي آن را موشكافانه به چالش بكشاند و پيشنهادهايش را در دور ماندن از اين آسيب‌ها يا معرفي شبكه‌هاي هم‌عرض، بدون آسيب بيان دارد.

// ب) حمايت از شبكه‌هاي اجتماعي بومي متناسب با خواست‌هاي جوانان

در بسياري از موارد قابليت و امكانات ارائه شده در شبكه‌هاي غيربومي، با امنيتي بيشتر و آسيب كمتر در شبكههاي بومي و داخلي نيز ارائه مي‌شود. ازاين‌رو، به نظر مي‌رسد شناساندن ظرفيت و برتري‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي بومي و داخلي از طريق رسانه ملي، تا حدودي بتواند اين نياز جوانان را در بستري مطمئن‌تر هدايت سازد.

// ج) ارتقاي مهارت ارتباطي جوانان و تقويت ورود هدف‌مند و هوش‌مند به شبكه‌هاي اجتماعي

مهارت ارتباطي؛ يعني توانايي ايجاد ارتباط متقابل با ديگران در زمينه اجتماعي خاص به شيوه‌هاي خاص كه در عرف جامعه پذيرفتني و ارزشمند باشد و در عين حال براي شخص، سودمند افتد و بهره‌اي دوجانبه داشته باشد. اين مهارت با داشتن اصول متعددي از جمله نحوه اعتمادسازي، شيوه شناخت شخصيت حقيقي ‌طرف مقابل و نيز شيوه محك‌زني و آزمودن براي رسيدن به اعتمادي منطقي، مي‌تواند جوان را در ارتباط‌گيري‌هاي مجازي ياري كند و زمينه آسيب از اين دريچه را به حداقل برساند. ازاين‌رو، رسانه ملي با اشراف و شناخت كامل به اين نوع مهارت‌ها بايد در فضاي تكرار ماهوي و نه شكلي برنامه‌هايش، به نوعي جوان را براي ورود هوشمند و فعال، ياري سازد.

// د) شناساندن ظرفيت‌ها و ابزارهاي موجود در شبكه‌هاي اجتماعي در راستاي بهره‌وري درست و سودمند

بسياري از جوانان، غافل از كاركردهاي اصلي و مهم شبكه‌هاي اجتماعي، وارد اين شبكه‌ها مي‌شوند و در اين عرصه، ادامه مشاركتشان بيهوده است. دانستن فرصت موجود و پيش روي جوان در فعاليت با شبكه‌هاي اجتماعي، مي‌تواند نوعي نظام هدف‌مند رفتاري و آرمان‌گرايانه را در ذهن او ترسيم سازد. بسياري در سراسر جهان از شبكه‌‌هاي اجتماعي، به عنوان وسيله‌‌اي براي بيان ديدگاه و گفتمان خود درباره مسائل گوناگون بهره مي‌‌برند كه اين شبكه‌‌ها مي‌‌توانند نوعي فعاليت مدني را براي شهروندان به وجود بياورند. شهروندان مي‌كوشند خود را به اين شبكه‌‌هاي مجازي متصل سازند و از آن به عنوان محملي براي اظهارنظر در زمينه عرصه‌هاي گوناگون زندگي استفاده كنند. به بيان ديگر، شبكه‌‌هاي اجتماعي عرصه‌‌اي را پديد آورده‌‌اند كه براي ابراز هويت گروه‌هاي محروم اجتماعي و مشاركت فعال و سازنده گروه‌هاي مختلف فضاي مناسبي فراهم كرده است.
ازاين‌رو، رسانه ملي مي‌تواند با تشريح ظرفيت سازنده شبكه‌هاي اجتماعي، همچون امكان رشد فرهنگي و گردش اطلاعات، هم‌گرايي اجتماعي و تحصيل دانش و يافتن مهارت‌هاي جديد، از ورود بي‌فايده و آسيب‌پذير در اين جهت جلوگيري كند.
اين عرصه‌ عمومي جديد از نظر توجه به گروه‌هايي كه به دلايل گوناگون، از جمله بعد مكاني و محروميت‌هاي ديگر، نمي‌توانند در عرصه‌ عمومي مشاركت داشته باشند، اهميت دارد.

// ه‍) تبيين نقش نهادهاي گوناگون از جمله خانواده در حمايت و هدايت جوان در تعامل با شبكه‌هاي اجتماعي

رسانه ملي با سه كاركرد اصلي خود؛ يعني انتقال ارزش‌ها و هنجارهاي فرهنگي، سامان‌دهي ارتباط خانواده و فرد با دنياي خارجي، اثرگذاري بر نهادهاي سياسي اجتماعي جامعه، مي‌تواند در برداشتن فاصله شناختي بين جوان با خانواده و نظام جامعه، نقش‌آفريني كند و با اعتمادسازي و افزايش سعه صدر و آگاهي آنها نسبت به اين شبكه‌ها، وظيفه حمايتي و هدايتي آنها را در بستر برنامه‌هاي متناسب تشريح سازد.

// و) فرصت‌دهي به جوان و بيان دغدغه‌هايش در مناظره و نشست‌هايي آزاد

جوانان، به ويژه وقتي ناراحت و دلگيرند، مي‌خواهند گوش شنوايي باشد كه آنها را به حضور بپذيرد. پذيرش بدين معنا نيست كه با احساسات، ديدگاه‌ها، علايق و خواست‌هاي جوان موافق شود، بلكه كافي است جوان و موقعيت وي را درك كنند. رسانه ملي مي‌تواند مانع از انباشت دغدغه‌هاي جوانان در وجودشان شود و با تخليه بار رواني حاكم بر فضاي پرمخاطره جواني، اين دغدغه‌ها را تحليل و هدايت كند.
اگر از طريق رسانه ملي، موقعيت جوان به خوبي درك شود، اجازه حرف زدن و فرصت انديشيدن در اختيار او نهاده شود و به او مجال درد دل راحت و آسوده داده شود، دو رويداد خوب در حمايت و هدايت رفتاري ايشان در فضاي شبكه‌هاي مجازي مي‌تواند رقم بخورد. نخست اينكه از انباشته و منقبض شدن فشارهاي نهفته رواني و دغدغه‌هاي روزمره وي كه گاهي مي‌تواند به صورت انفجاري آسيب‌زا باشد، جلوگيري مي‌شود و از طرفي، نسبت به تقاضاها و پرسش‌هاي مختلف آنها در موارد گوناگون سياسي، فرهنگي و اقتصادي آگاهي كسب مي‌شود تا راه براي رفع آن، هموار و فاصله ارتباطي بين آنها با مسئولان ذي‌ربط در حل مشكلاتشان در فضاي امن رسانه ملي، كم‌تر شود.

// ز) تبيين ماهيت شبكه‌هاي اجتماعي متخاصم و اهداف آنان

در برخي مواقع، برخي شبكههاي اجتماعي، سربازان جديد جنگ نرم دولت‌هاي غربي هستند و با اهدافي مشخص و اغراض سياسي و فرهنگي، سعي در ايجاد التهاب و موج‌آفريني در بين جوانان براي رسيدن به اغراض سياسي خود دارند. حتي گاهي اقدامات خود را به فضاي وقايع جامعه تسري مي‌دهند و هماهنگي و سازمان‌دهي بسياري از تجمع‌هاي سياسي و اعتراضي را بر ضد دولت هدف، بر عهده مي‌گيرند. حوادث پس از انتخابات سال 1388، به روشني نقش شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در جنگ نرم غرب با ايران را نشان داد. رسانه ملي بايد با شناساندن اهداف اصلي اين شبكه به ياري كارشناسان و تحليل‌گرايان سياسي و تبيين سوء‌استفاده اين شبكه‌ها از شور و هيجانات جواني، توطئه آنان را عقيم سازد و مانع از بازيچه قرار گرفتن احساسات پاك نسل جوان شوند.

// ح) ارج نهادن و افزايش مهارت ارتباط‌هاي حقيقي و رو‌در‌رو

كساني كه در محيط‌هاي واقعي مهارت‌هاي ارتباطي ضعيفي دارند و نمي‌توانند ابراز وجود كنند، بيشتر مستعد آسيب‌پذيري از شبكه‌هاي اجتماعي هستند. آنها نياز خود را از راه اين شبكه‌ها برطرف مي‌كنند و به آنها وابسته مي‌شوند. هنگامي كه فرد با نگاه مثبت، هدف‌مند و به دنبال مسير مشخص وارد اين شبكه‌ها مي‌شود، اين شبكه‌هاي اجتماعي برايش آسيب كمتري دارد، اما برعكس فردي كه نگاه منفي دارد و دچار نبود مهارت‌هاي ارتباطي و نيازهاي تأمين نشده است و تفكر انتقادي و خلاق ندارد، به راحتي در تعامل با اين شبكهها تحت تأثير قرار مي‌گيرد؛ چرا كه اهدافش سمت و سو ندارد.
رسانه ملي با ارج نهادن به ارتباط حقيقي و چهره به چهره در برنامه‌هاي مختلف، مي‌تواند علل ارتباط ضعيف در روابط حقيقي را در فضاهاي مختلف (خانواده، مدرسه و محله) رصد و مهارت ارتباط‌گيري لازم را در اين گروه سني، نهادينه كند.

// ط) تعميق باورهاي ديني و آيين ملي در جوانان

شبكههاي اجتماعي اينترنت، فضايي را پديد آورده كه كاربران جوان مي‌توانند به خوبي با فرهنگ و رسوم، افتخارها، توان‌مندي‌ها و آداب اجتماعي كشورها و جوامع گوناگون آشنا شوند و تحت تأثير اين جوامع قرار گيرند. ازاين‌رو، اگر باورها و آيين‌هاي قابل احترام جامعه خود را به خوبي نشناسند، بي‌گمان در اين رويارويي دچار ترديد خواهند شد، كه اين ترديد در بحران هويت ريشه دارد.
جامعه ما ديني است و چارچوب رفتاري آن را اصول و قواعد ديني مشخص مي‌سازد، اما داشتن اين تصور كه آنچه تا به امروز در حوزه‌هاي ديني صورت گرفته، براي نسل جديد نيز كافي خواهد بود، فكري ناپخته و خام است.
اگر جوان به پاسخ‌هاي لازم برسد و معرفت و شناخت كافي را به دست آورد و بداند در كدام جهان زندگي مي‌كند، براي خود تكيه‌گاه فكري نيرومندي در رويارويي با فراز و فرودها و تحليل و تبيين مسائل در پرتو درك هدف‌مندي و قانون‌مداري جهان به دست مي‌آورد و خود را در بيكران عالم هستي، رها و معلق احساس نمي‌كند. (قائمي، 1363: 224)
در اين ميان، رسانه ملي كه يكي از رسالت‌هاي اصلي‌اش پاسداري از حوزه اخلاق و دين در جامعه است، بايد در توليد برنامه‌ها، نسبت به شبهات ديني، پاسخ خود را به روز كند و با تكيه بر فرهنگ غني و ملي، خودباوري و دينداري را در جوانان، عميق‌تر و باصلابت‌تر گرداند. اين امر مهم مي‌تواند دانش ديني و ملي جوان را پربار سازد و آنها را در برابر آسيب‌هاي ديني و ملي شبكه‌هاي اجتماعي، ايمن سازد.

// 6. نتيجه‌گيري

غالب رفتار جوانان به دليل انگيزه‌هايي برخاسته از مقتضيات دوران خاص آنان است و نياز به مقبوليت، محبوبيت و جايگاه اجتماعي، همراه با شور و نشاط‌خواهي آنان و به روز بودنشان در دنياي مدرن و عصر ارتباطات، ايشان را به سمت شبكه‌هاي اجتماعي مجازي كشانده است. اين شبكه‌ها با قابليت‌هاي گسترده و ايجاد روابط سريع، نامحدود و بدون كنترل، به خوبي دستان نيازمند جوانان را مي‌فشارند و آثار فرهنگي خود را بر روحيه منعطف و جست‌وجوگر ايشان حكاكي مي‌كنند. اين اتفاق واقعيتي است كه بايد آن را بپذيريم و به جاي رد يا بي‌اعتنايي نسبت به آن، در مديريت رفتار جوانان كه سرمايه‌هاي ناب سازندگي جامعه و ميراث‌داران فرهنگ و آيين و مذهب اين ملت‌‌اند، اقدام علمي و مناسبي صورت دهيم. در اين جهت، رسانه ملي با توجه به ماهيت سانسور نشده شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و ضعف و بي‌تجربگي جوانان در ارزيابي دقيق اطلاعاتي آن، مي‌تواند با ايجاد درك واقع‌بينانه اين پديده مدرن ارتباطي، با معرفي و ماهيت شبكه‌هاي پيشتاز و آسيب‌شناسي آنان، در اقدامي به موقع ضمن تبيين كاركردهاي مثبت اين شبكه‌ها، از جمله رشد فرهنگي و گردش اطلاعات، هم‌گرايي اجتماعي و كاهش تنش فرهنگي و دانش‌اندوزي و يافتن مهارت‌هاي جديد و سواد اينترنتي جوان، نحوه به‌كارگيري اين تكنولوژي‌هاي جديد و آسيب‌هاي احتمالي و شيوه مقابله با آن‎ها، جوانان را براي ورود هدف‌مند و سودمند به اين شبكه‌ها همراهي كند و بينش و مهارت‌هاي ارتباطي لازم براي حضور اثرگذار و بدون آسيب را در ايشان نهادينه سازند.

// منابع

// الف) كتاب

سعيدي، علي و ابوالقاسم شكيبا. 1384. روان‌شناسي و آسيب‌شناسي ارتباطات اينترنتي، مشهد: سنبله.
شاملو، سعيد. 1383. آسيب‌شناسي رواني. تهران: رشد.
قائمي، علي. 1383. شناخت، هدايت و تربيت نوجوانان و جوانان، تهران: اميري.
كلاين برگ، اتو. 1368. روان‌شناسي اجتماعي. ترجمه: محمدعلي كاردان. تهران: انديشه.
گنجي، حمزه. 1376. روان‌شناسي عمومي. تهران: دانا.
يرون، بروگمن. درآمدي بر شبكه‌هاي اجتماعي. ترجمه: خليل ميرزايي. تهران. جامعه‌شناسان.

// ب) مقاله

آذربخش، سيد علي‌محمد. 1391. «رويكردهاي مؤثر در روند شكل‌گيري هويت شبكه‌اي در انطباق با هويت حقيقي كاربران». همايش روز رسانه‌هاي اجتماعي.
پاشايي، فاطمه و ديگران. 1387. «تجربه جوانان از زندگي با اينترنت: مطالعه كيفي». نشريه علوم رفتاري. دوره ۲. ش ۴ و 6.
دهقان، ع و نيك‌بخش، ب. 1385. «مطالعه شيوه رفتار افراد در محيط مجازي: شكل‌گيري روابط صميمانه در اتاق‌هاي گپ زني اينترنت». فصلنامه مطالعات فرهنگي و ارتباطات. ش 6.
ذكايي، سعيد. 1383. «جوانان و فراغت مجازي»، فصلنامه‌ مطالعات جوانان. ش‌6.
سليماني‌پور، روح‌الله. «شبكه‌هاي اجتماعي؛ تهديدها و فرصت‌ها». ره‌آورد نور، ش۳۱.
شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي و سبك زندگي جوانان: 1391. مطالعه موردي بزرگ‌ترين جامعه مجازي ايرانيان. حسن بشير. محمدصادق افراسيابي. فصلنامه تحقيقات فرهنگي. ش 17.
شهابي، محمود.1391. «شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و كاربران جوان». فصلنامه مجلس و راهبرد. سال نوزدهم. ش69.
ضيايي‌پرور، حميد و عقيلي، سيد وحيد. 1388. «بررسي نفوذ شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در ميان كاربران ايراني». نشريه علوم اجتماعي رسانه. ش 80.
ضيايي‌پور، حميد، عقيلي، سيد وحيد. ۱۳۸۹. «بررسي نفوذ شبكه‌هاي اجتماعي مجازي در ميان كاربران ايراني». فصلنامه ره‌آورد نور. سال بيستم. ش ۴.
لقماني، احمد. 1384. «خانواده، جوان، محبوبيت و مقبوليت اجتماعي»، ماه‌نامه پيام زن، ش 165.

// ج) پايگاه‌هاي اينترنتي

www.hawzeh.com.
www.gerdab.ir.
www.rasekhoon.net.
Fars News Agency.
www.shabestan.ir.
Young Journalists Club.

/// مقالات