// مقاله / بررسي وضعيت هويت ملي جوانان با تأكيد بر نقش ماهواره و اينترنت

بررسي وضعيت هويت ملي جوانان با تأكيد بر نقش ماهواره و اينترنت در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

بررسي وضعيت هويت ملي جوانان با تأكيد بر نقش ماهواره و اينترنت

باقر ساروخاني٭
محمد ميرزايي ملكيان٭٭
زهره توكلي٭٭٭
چكيده
جامع‌ترين هويت جمعي نزد مردم، هويت ملي ناميده مي‌شود كه نوعي احساس پاي‌بندي، دلبستگي و تعهد به اجتماع ملي و جزيي از هويت فرد است. در عصر حاضر كه به جامعه اطلاعاتي معروف است، رسانه‌ها بيش از گذشته وارد حيات اجتماعي انسان‌ها و به يكي از مهم‌ترين وسايل انتقال پيام‌ها و محتواهاي فرهنگي، سياسي، اجتماعي و اقتصادي تبديل شده‌اند. رسانه‌ها مي‌توانند با انجام كاركردهاي خود در عرصه اجتماعي، به عنوان شمشير دو دمي عمل كنند كه هم نابودكننده هويت ملي و هم تحكيم‌كننده آن باشند.
هدف اين پژوهش، بررسي وضعيت هويت ملي جوانان و نقش رسانه‌هاي جديد (ماهواره و اينترنت) در شكل‌گيري هويت ملي است. براي تبيين هويت ملي و نقش رسانه‌هاي جديد در تحكيم يا تضعيف آن، ديدگاه آنتوني گيدنز درباره شكل‌گيري هويت در دوران مدرن، به عنوان چارچوب نظري پژوهش انتخاب شده است. جامعه آماري همه جوانان 15 ـ 29 ساله شهر تهران است. روش نمونه‌گيري به صورت خوشه‌اي و حجم نمونه، 407 نفر و ابزار گردآوري داده‌ها، پرسش‌نامه است.
داده‌هاي تحقيق بيانگر نوعي احساس نسبتا قوي هويت ملي در ميان جوانان است و نشان‌ مي‌دهد كه، به ميزاني كه جوانان از وسايل ارتباطي جديد (ماهواره و اينترنت) استفاده مي‌كنند، دچار بحران هويتي مي‌شوند. به سخن ديگر، سطح بحران هويت ملي در ميان جوانان، با مصرف رسانه‌هاي جديد ارتباط مستقيمي دارد.

كليد واژگان:
هويت، هويت ملي، رسانه‌هاي جديد، ماهواره و اينترنت.

// 1. بيان مسئله

«امروزه چالش‌هاي هويتي سرنوشت‌سازند. هويت پيش‌شرط هر نوع عمل، به ويژه عمل اجتماعي‌ است.» (عليخاني، 20:1383) «هويت سرچشمه معنا و تجربه براي مردم است.» (كاستلز، 22:1382) فرآيندهاي مدرن، مسائل جديدتري را در هويت‌يابي جوانان ايجاد كرده است، به گونه‌اي كه براي تبيين اين مسائل به سنخ‌شناسي‌ها و طرح مفاهيم جديدي نياز است تا به جنبه‌هاي مصرفي كنش‌هاي اجتماعي افراد بها داده شود. هويت در دوران اخير، به يكي از مهم‌ترين و اساسي‌ترين مسائل حوزه‌‌‌هاي مختلف فرهنگ و زندگي مردم در جوامع جديد، به ويژه در كشورهايي مانند ايران تبديل شده ‌‌است. هويت به ‌عنوان شالوده هستي‌شناختي يك فرد، جزو اساسي‌ترين مسائلي است كه نسل امروز با آن درگير ‌‌است.
در دهه‌هاي اخير، شهرها و فضاهاي شهري در سير تحول و فرآيندگذار جديد خود، به تبع تحولات ناشي از انديشه جهاني شدن، دستخوش تغييرها و دگرگوني‌هاي شگرفي شده‌اند. در شهرهاي امروزي، مانند تهران كه در روند رشد سريع و برق‌آسا طي چند دهه به يك ابرشهر تبديل شده، اهميت اين امر دو چندان است، به گونه‌اي كه شهروندان آن، به ويژه جوانان با اقتضائات و عناصر هويتي جديد و گاه ناهمخوان با هويت پيشين خود روبه‌رو شده‌اند. بنابراين، افراد در اين مسير بايد هويتي جديد را شكل دهند و دچار نوعي سردرگمي هويتي شوند.
سهم بسيار بزرگ گروه سني جوان در تركيب جمعيتي ايران، ابهام‌ها و نگراني‌هاي فزآينده در زمينه فرصت‌هاي حرفه‌اي و رواج شيوه‌هاي جايگزين، براي پر كردن فرصت‌ها و خلأ ايجاد شده ناشي از امتداد يافتن دوره جواني، ديدگا‌ه‌هاي رقيب در زمينه پتانسيل‌هاي تهديدكننده يا سازنده جوانان و چالش‌ها و مباحث مربوط به خرده‌فرهنگ جوانان، از جمله زمينه‌هايي به شمار مي‌روند كه مطالعه و پژوهش در حوزه جوانان در ايران را از اهميت بالايي برخوردار ساخته است.
از جمله پي‌آمدهاي مهم حاصل از ورود به دوره مدرنيته، افزايش شهرنشيني و تكثر و تنوع در بنيان‌هاي هويتي شهروندان، به ويژه در كلان‌شهرهاست. شهرنشيني نيز در ايران در چند دهه اخير، رشد قابل ملاحظه‌اي داشته است. اين امر به ويژه در زمينه شهر تهران كاملاً مشهود است.
بسياري از نظريه‌پردازان، ماهواره و پخش و دريافت مستقيم تلويزيوني آن را عامل و تسهيل‌كننده تهاجم فرهنگي غرب، تخريب هويت‌هاي اجتماعي و بومي و به سود فرهنگ مسلط امريكايي و در نهايت يكساني فرهنگي مي‌دانند. (شيلز، 1377: 178) درصد قابل توجهي از مردم كشورمان، به ويژه جوانان در اوقات فراغت، از ماهواره و اينترنت بهره مي‌برند. در نتيجه، تحت تأثير الگوها و ارزش‌هايي هستند كه از راه اين رسانه‌ها گسترش مي‌يابد. «انسان ايراني، به طور فزآينده‌اي در مسير تأثيرات ژرف و گسترده جهان اطلاعاتي قرار گرفته كه در مهندسي آن سهم و نقش چنداني نداشته است. او همواره در حال مصرف كالاهايي است كه در بازار جهاني نشانه‌ها عرضه مي‌شوند.» (تاجيك، 1387: 259) «امروزه شبكه‌هاي متعدد تلويزيوني و سايت‌هاي متنوع اينترنتي، تجربه‌هايي از فرهنگ مسلط را به خانه‌هاي انسان ايراني آورده و از درون انسان و جامعه ايراني را به چالش طلبيده‌اند، آرامش آنان را برهم زده‌اند، چشم‌اندازها و منظرهاي آنان را به شدت تحت تأثير فرآورده‌هاي خود قرار داده‌اند». (همان)
مسئله مهم اين است كه نوجوانان و جوانان بيش از همه، از برنامه‌هاي شبكه‌هاي ماهواره‌اي و اينترنت استفاده مي‌كنند. هويتي كه اين افراد پيدا مي‌كنند، ممكن است با هويت ملي و ديني‌شان در تضاد باشد و در نهايت به بحراني شدن هويت اجتماعي‌شان بينجامد.
هدف اين تحقيق، شناخت و تبيين وضعيت هويت ملي جوانان با تأكيد بر نقش وسايل ارتباط جمعي است. به سخن ديگر، پرسش اساسي اين است كه در كلان شهر تهران، اولاً وضعيت هويت ملي جوانان چگونه است؟ ثانياً استفاده از وسايل ارتباطي جديد (ماهواره و اينترنت) چه تأثيري بر هويت ملي جوانان داشته است؟ ثالثاً براي تقويت هويت ملي و انسجام اجتماعي، به برنامه‌سازان رسانه ملي، به ويژه تلويزيون چه راهكارهايي مي‌توان ارائه كرد؟

// 2. چارچوب نظري تحقيق

در اين پژوهش از ميان مجموعه نگرش‌ها و رهيافت‌هاي مربوط به هويت، نظريه آنتوني گيدنز به عنوان چارچوب نظري پژوهش استفاده شده است. گيدنز بر اين باور است كه «در دنياي تجدد، هويت اجتماعي و شخصي به طرزي متباين با ارتباطات شخصي ـ اجتماعي جوامع سنتي‌تر مسئله‌زا مي‌گردد.» (گيدنز، 1380: 26) «اگر تجدد (مدرنيته) را فرآيند فشردگي فزآينده زمان و فضا در سايه گسترش تكنولوژي، كه به واسطه آن مردم دنيا كم و بيش به صورتي نسبتاً آگاهانه در جامعه متجدد و جهاني واحد ادغام مي‌شوند، بدانيم»، (گل محمدي، 1381: 302) مي‌توان گفت كه اين جريان با دگرگون كردن وضعيت و چارچوب سنتي هويت‌سازي و تضعيف و انحلال منابع هويت‌ساز سنتي، فرآيند هويت‌سازي را در جهان كنوني متمايز از پيش مي‌سازد. دانشمندان بر سر منابع هويت‌بخش اجماع ندارند، ولي دست‌كم در اين زمينه اتفاق‌نظر وجود دارد كه با گسترش فرآيند تجدد منابع سنتي هويت‌بخش، به تدريج رو به اضمحلال و تحليل مي‌رود تا جايي كه قدرت استيلاي خود را بر معنادهي به هويت كنش‌گران از دست مي‌دهد. «فضامند كردن زندگي اجتماعي، متحول كردن زمان و فضا و نسبي كردن فرهنگ، هويت‌سازي سنتي را بسيار دشوار و حتي ناممكن كرده است و مسئوليت هويت‌سازي را بر عهده «فرد» گذارده است.» (Giddens,1999: 3) در اين زمينه گيدنز معتقد است كه با فرآيند تجدد و گسترش فضاي اجتماعي به واسطه رسانه‌هاي جمعي، امكان هويت‌يابي در چارچوب محدود و معين اجتماعي رو به كاهش است.
گيدنز اظهار مي‌دارد كه «در دنياي امروز، ما فرصت‌هاي بي‌سابقه‌اي براي ساختن خويشتن‌مان و آفريدن هويت‌هاي مختص به خودمان در اختيار داريم. ما خود بهترين مرجع و منبعي هستيم كه مي‌توانيم تعريف كنيم كه چه كسي هستيم، از كجا آمده‌ايم، و به كجا مي‌رويم. اكنون كه علائم و نشانه‌هاي سنتي كم‌رنگ‌تر شده‌اند، دنياي اجتماعي مجموعه سرسام‌آوري از انتخاب‌هاي مربوط به چه كسي بودن، چگونه زيستن و چه كاري كردن را پيش‌روي ما مي‌گذارد، بدون آنكه سرنخي درباره انتخاب‌هايي كه بايد به عمل بياوريم، به ما بدهد. تصميم‌هايي كه ما در زندگي روزمره خود مي‌گيريم، درباره چگونه لباس پوشيدن، چگونه رفتار كردن و چگونه وقت گذراندن، به شكل‌گيري كيستي ما مي‌انجامد. دنياي مدرن ما را وادار مي‌كند تا خويشتن‌مان را بيابيم. ما به واسطه توانايي‌هايي كه در مقام موجودات خودآگاه و خودشناس داريم، به طور پيوسته به آفرينش و بازآفرينش هويت‌هايمان مي‌پردازيم». (گيدنز، 1390: 51)
با توسعه تجدد و فرآيند جهاني شدن به واسطه رسانه‌ها بالنسبه در همه جوامع، تدريجاً منابع سنتي هويت‌ساز رو به اضمحلال رفته و عوامل سازنده هويت اجتماعي غير سنتي به منصه ظهور مي‌آيند. از ديدگاه گيدنز در دوره مدرن هويت اجتماعي در سايه توسعه وسايل ارتباط جمعي، به ويژه شبكه‌هاي ماهواره‌اي به طرحي تبديل مي‌شود كه بايد به وسيله خود فرد به صورت «بازتابي» ايجاد و ساخته شود، به گونه‌اي كه يك فرد بايد از ميان راهبردها و گزينه‌هايي كه نظام‌هاي انتزاعي فراهم مي‌كنند، هويتش را پيدا كند.
صورت‌بندي‌هاي گيدنز، به راستي بر ژرفاي بينش ما درباره ماهيت تكوين هويت مدرن افزودند. شايد آموزه‌هاي او را در اين زمينه بتوان چنين خلاصه كرد: نخست اين كه، امروزه پايگاه تكوين نفس از دسترس كنترل‌هاي بي‌واسطه و انضمامي اجتماع فيزيكي برون گشته و به قلمرو ميانجي‌هاي متعلق به نظام‌هاي با واسطه و انتزاعي نمادها نقل مكان كرده است. دوم اين كه، بين عضويت گروهي و فرآيندهاي تعيين هويت جدايي و فاصله افتاده، چندان كه عضويت در يك گروه به خودي خود در جريان تكوين هويت، يگانه عامل تعيين‌كننده به شمار نمي‌رود. اكنون فرد در موقعيتي قرار گرفته كه مي‌تواند بدون توجه به صفات و خصوصياتي كه به واسطه تولد و اجتماعات خاستگاه خويش به آن متصف شده است، بين انواع و اقسام روش‌هاي تعيين هويت، دست به گزينش زند. افزون بر اين كه در پي جدا گشتن مناسبات اجتماعي از مكان فيزيكي، فرآيند «از جا كندن» اين امكان را براي افراد پديد آورده تا با اتكا به قدرت تفكر انتزاعي خود را با رده‌ها و گروه‌هاي گوناگون هم‌هويت ‌سازند. بدين‌سان فرد مي‌تواند در جريان برساختن خويشتن خويش، آن‌طور كه مي‌خواهد، هويت «ديگران انتزاعي» را به خود بندد، ديگراني كه با او از نظر برخي خصوصيات، نيازها يا علايق، مثلاً به لحاظ رده سني يا زمينه طبقاتي، اشتراك دارند. بر اساس ويژگي زندگي مدرن، فرد مي‌تواند خويشتن را با برخي واحدهاي اجتماعي، هم‌هويت انگارد، بي‌آنكه لزومي در عضويت مستقيم در آنها ببيند و با اين حال مي‌تواند از آنها براي خود سرمشق‌ها و معيارهاي رفتاري كسب كند.

// 3. فرضيه‌هاي تحقيق

ـ بين استفاده از اينترنت و سطح هويت ملي جوانان رابطه معناداري وجود دارد؛
ـ بين استفاده از برنامه‌هاي ماهواره‌اي و سطح هويت ملي جوانان رابطه معناداري وجود دارد؛
ـ بين ويژگي‌هاي فردي (جنسيت، سن و تحصيلات) و هويت ملي جوانان رابطه معناداري وجود دارد.

// 4. روش تحقيق

روش مورد استفاده در اين پژوهش، روش كمّي است و تكنيك مورد نظر، پيمايش است. براي گردآوري داده‌ها از ابزار پرسش‌نامه استفاده شده است. اعتبار پرسش‌نامه، اعتبار صوري است كه با مشورت استادان و متخصصان جامعه‌شناسي، به عنوان داور تأمين شده است. براي محاسبه پايايي مقياس از آلفاي كرونباخ كه انسجام دروني ابزار اندازه‌گيري را محاسبه مي‌كند، استفاده شده است. براي اندازه‌گيري پايايي از پيش آزموني با حجم 30 نفر، ضريب آلفا براي پرسش‌نامه هويت ملي مقدار 925/0 به دست آمد. ضريب آلفاي هر يك از اجزاي پرسش‌نامه هويت ملي در جدول زير آورده مي‌شود.
جدول شماره 1
ضرايب پايايي پرسش‌نامه مربوط به هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد

جامعه آماري، همه جوانان دختر و پسر 15 ـ 29 ساله ساكن مناطق 22 گانه شهر تهران‌ هستند. با توجه به اينكه اين پژوهش پيش از سرشماري نفوس و مسكن سال 1390 به انجام رسيده، مبناي تعيين حجم جامعه آماري، بر اساس اطلاعات موجود در سرشماري نفوس و مسكن سال 1385 است. بنابراين، حجم جامعه آماري 2285692 نفر است.
به دليل وسعت جامعه آماري و هدف تحقيق مبني بر معرف بودن نمونه آماري از همه مناطق تهران، در اين پژوهش 5 منطقه، با توجه به سطح توسعه اقتصادي ـ اجتماعي، به عنوان جامعه آماري در نظر گرفته شده است. براي نمونه‌گيري از جامعه آماري از طرح تقسيم‌بندي مناطق تهران به وسيله فيروزآبادي و جاجرمي، در سال 1385 استفاده شده است. (فيروزآبادي و جاجرمي، 1385) در مجموع از مناطق 22 گانه شهرداري تهران با بهره‌مندي از جدول تصادفي منطقه 1، از پهنه توسعه بالا، مناطق 11 و 13 از پهنه توسعه متوسط و مناطق 9 و 16، از پهنه توسعه پايين انتخاب شدند كه در جدول زير آورده شده است.
جدول شماره 2
جامعه آماري در مناطق نمونه
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد

براي برآورد حجم نمونه آماري از فرمول نمونه‌گيري كوكران استفاده مي‌شود. با توجه به اطلاع نداشتن از واريانس جامعه آماري مورد نظر يك پيش آزمون انجام شد تا ميزان پراكندگي در اين جامعه به دست آيد. تعداد 30 پرسش‌نامه از جامعه آماري مورد نظر پر شد و مقدار واريانس جامعه 17/0 به دست آمد. با توجه به واريانس به دست آمده و بهره‌مندي از فرمول كوكران، تعداد نمونه 407 نفر به دست آمد. پس از گزينش جامعه آماري، از نمونه‌گيري خوشه‌اي چند مرحله‌اي استفاده شده است.

// 5. تعريف مفاهيم

// الف) هويت

اصطلاح هويت داراي تاريخچه‌اي طولاني است، اما در قرن بيستم، اين اصطلاح كاربرد جامعي يافت. (شارع‌پور و خوش‌فر، 138:1381) هويت يا الهويه، واژه‌اي عربي است. اين كلمه از «هو» به معناي او مي‌آيد كه ضمير غايب مفرد مذكر است و از آن لفظ هوهو يا الهوهو را ساخته‌اند كه اسم مركب است و معرفه به ال. معناي لغوي آن اتحاد به ذات يا انطباق به ذات است. اتحاد به ذات به معناي اتصاف و شناخته شدن و يكي شدن موصوف با صفات اصل و جوهري مورد نظر است. وقتي از هويت پديده‌اي سخن به ميان مي‌آيد، بايد آن سخن به گونه‌اي باشد كه نشان دهد اين پديده به راستي گوياي هيئت و ماهيت وجودي آن است. در غير اين صورت فاقد معناي ماهوي آن خواهد بود. (الطائي، 58:1378)
ملت، يكي از مهم‌ترين انواع يا ارجاعات يا منابع هويت جمعي يا هويت اجتماعي است كه سبب طرح مفهوم مليت و هويت ملي مي‌شود. از نظر تامپسون، «مفهوم اساسي در هويت ملي «احساس تعلق» به يك «ملت» است. در واقع همواره مردم مي‌خواهند بخشي از ملت خودشان باشند و بدان وسيله شناسايي شوند». (Thompson, 2001,21)
منظور از هويت ملي، آن دسته از مؤلفه‌ها و شاخص‌هايي هستند كه در درون جغرافيا، فرهنگ و تمدن ايراني بروز و ظهور يافته‌اند و هم‌اكنون بخشي از شاكله هويت ايراني قلمداد مي‌شوند. اين دسته از عناصر، خاستگاه ملي داشته و دارند؛ به اين معنا كه ويژگي خاص جامعه ايراني است و وجه مميزه آن از ديگر فرهنگ‌ها به شمار مي‌آيد.
باور شهيد مرتضي مطهري درباره هويت ايراني قابل تأمل است. وي ذات و ماهيت ويژه‌اي را براي هويت ايراني قائل است و آن دين‌گرايي است. (قرباني، 80:1383) هويت ايراني بر دو پايه اسلام و ايران متكي است و در اين ميان، وي دين اسلام را مهم‌ترين مؤلفه مليت و هويت ملي مي‌شناسد. او به بررسي خدمات متقابل اسلام و ايران پرداخته است. وي خدمات اسلام به ايران را شكوفايي نبوغ ايراني، از بين رفتن خرافات ديني و قرار دادن ايراني در اوج افتخارات جامعه اسلامي دانسته است. او در نهايت عنصر اصلي هويت ايراني را در گرايش به اسلام و تعاليم اسلامي مي‌داند.
«هويت ملي يا هويت جامعه‌اي، بالاترين سطح هويت جمعي در هر كشوري ‌است.» (عبداللهي، 1375: 142) به تعبير اتزياني (1996) اجتماع جامعه‌اي يا اجتماع ملي، «اجتماع اجتماعات» است. (چلبي، 1385: 34) «هويت ملي تقريبا آخرين هويت اكتسابي است كه در تعميم و توسعه هويت‌هاي خوني، خوئي، خاكي و خرده فرهنگي، در جريان تربيت خانوادگي، مدرسه‌اي و رسانه‌اي، باليده مي‌شود. (شيخاوندي، 1380: 122)
بنابراين، وطن ميان افراد اشتراك ايجاد مي‌كند. افراد در عين حال كه از ويژگي شهروندي بهره مي‌برند، اين حس را دارند كه به وطن در هنگام خطر، خدمت ‌كنند.

// ب) جنبه‌هاي هويت ملي

هويت ملي به معناي احساس تعلق و وفاداري به عناصر و نمادهاي مشترك در اجتماع ملي (جامعه كل) است. «آنچه اغلب محققين بر آن اتفاق نظر دارند، اين است كه سه ركن مهم و عمده هويت ملي در ايران عبارتند از:
ـ جغرافيا و سرزمين با نوسانات ميان فلات ايران با مناطق كوهستاني آن؛
ـ زبان فارسي با همه تغييراتي كه در اثر آميزش با زبان‌هاي تركي، مغول و عربي داشته است؛
ـ دين اسلام كه به رغم همه اختلافات فرقه‌اي، اصل و اساس آن ثابت و استوار مانده است.
انديشمنداني كه به بحث پيرامون هويت ايراني پرداخته‌اند، هر يك به گونه‌اي بر عناصر ذكر شده در فوق اشاره مي‌كنند. شهيد مرتضي مطهري (1363) به دو عنصر ايران و اسلام تأكيد دارد. نيكي كدي (1381) هم سه‌ عنصر جغرافياي فلات ايران، زبان فارسي و مذهب شيعه را از عناصر اصلي هويت ايراني مي‌داند.» (زاهد، 1379) در اين تحقيق، با عنايت به ديدگا‌ه‌هاي انديشمندان و محققان پيشين درباره مؤلفه‌هاي هويت ملي، از جمله جنبه‌هاي هويت ملي، جنبه‌هاي زباني، تاريخي، سرزميني، ديني، فرهنگي و اجتماعي، بررسي شده‌اند.

// يك ـ جنبه زباني و ادبي

زبان و آثار ادبي جنبه مهمي از ميراث مكتوب هر ملت است. زبان نه تنها به عنوان محصول اجتماعي ابزار و وسيله ارتباطات به شمار مي‌رود، بلكه به عنوان بخشي از متن روابط اجتماعي است كه در توليد و بازتوليد فرهنگ و هويت ويژه هر جامعه نقش مهمي دارد. زبان يك ملت، نظام معنايي يك ملت است و براي حفظ و شكل‌گيري و انتقال فرهنگ ابزاري مهم به شمار مي‌آيد. زبان و ادبيات فارسي به عنوان يكي از اركان مهم هويت ملي، عامل وحدت‌بخش اقوام مختلفي است كه در فلات ايران زندگي مي‌كنند.

// دو ـ جنبه تاريخي

تاريخ و سرنوشت مشترك نيز از ديگر مؤلفه‌هاي هويت ملي است. تحولات و فرآيندهاي‌ درازمدت ‌تاريخي در شكل دادن به احساس عميق دلبستگي و تعلق به يك كشور اثرگذار است. خاطرات، رخدادها، حوادث، شخص‌ها و فراز و نشيب‌هاي تاريخي در شكل دادن به انگاره‌هاي جمعي بسيار مؤثرند. «نوربرت الياس» (1991) نخستين بار نشان داد كه شكل ارائه يا نشان دادن خود در زندگي روزمره از طريق روند تاريخي شكل مي‌گيرد و تغيير مي‌يابد.
جنبه تاريخي هويت ملي عبارت از آگاهي مشترك افراد يك جامعه از گذشته تاريخي و احساس دلبستگي به آن و احساس هويت تاريخي و «هم تاريخ‌پنداري» پيونددهنده نسل‌هاي گوناگون به يكديگر است كه مانع جدا شدن يك نسل از تاريخش مي‌شود؛ زيرا هر جامعه‌اي با هويت تاريخي خود تعريف و ترسيم مي‌شود. (همان، 201)

// سه ـ جنبه سرزميني

هويت ملي هر ملت در درجه نخست زاييده محيط جغرافيايي آن ملت است. محيط جغرافيايي تبلور فيزيكي، عيني، ملموس و مشهود هويت ملي است. تعريف هويت در جنبه سرزميني، عبارت از نگرش مثبت به آب و خاك است، به اين جهت كه «ما» ساكن يك كشور و يك سرزمين معين هستيم و در نظام هستي از جايگاه مشخصي برخورداريم.

// چهار ـ جنبه ديني

برخورداري از دين و آموزه‌هاي مذهبي مشترك، پاي‌بندي و وفاداري به آن، باور و تمايل به مناسك و آيين‌هاي مذهبي فراگير در فرآيند شكل‌دهي هويت ملي بسيار مؤثر است. دين، يكي از اركان مهم هويت جمعي ايرانيان را تشكيل مي‌دهد؛ چرا كه به دلايل متعدد تاريخي، مذهب، تدين، معنويت، خداگرايي و وحدانيت جزو ذاتي هويت ايران و ايرانيان است. به نظر بسياري از نويسندگان، دينداري و دين‌مداري، يكي از عناصر ذاتي و اصلي هويت ايراني در طول تاريخ به شمار مي‌آيد؛ به گونه‌اي كه امكان تفكيك آن از سرزمين، فرهنگ و ديگر عناصر هويت ايرانيان وجود ندارد. به ويژه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، نهادينه‌سازي و فراگيري اين سطح از هويت (با تأكيد بر هويت شيعي) افزايش يافته است. دين اسلام به وسيله نويسندگان گوناگون، به عنوان پايه مهمي از هويت ملي ايران تلقي مي‌شود. وجود احساسات مذهبي و تحولاتي كه دين اسلام در طول تاريخ ايران پديد آورده، مؤيد اين ادعاست كه اسلام از مهم‌ترين اركان هويت ملي ايران تلقي مي‌شود.

// پنج ـ جنبه فرهنگي

شايد بتوان ميراث فرهنگي مشترك، گسترده و فراگير را در بين شهروندان يك كشور، از مهم‌ترين اجزاي هويت ملي دانست كه سبب توافق فرهنگي مي‌شود. در تعريفي گسترده، ميراث فرهنگي، همه جنبه‌هاي فرهنگي هر نظام اجتماعي را در برمي‌گيرد كه به گونه‌اي خودآگاه يا ناخودآگاه ما را تحت تأثير قرار مي‌دهد.

// شش ـ جنبه اجتماعي

هر شخصي از راه محيط اجتماعي كه متعلق به آن است يا به آن رجوع مي‌كند، هويت خود را مي‌سازد و توسعه مي‌دهد. جنبه اجتماعي هويت ملي در ارتباط با كيفيت روابط اجتماعي فرد با نظام كلان اجتماعي است. در صورت تقويت مناسبات و روابط فرد با جامعه، هويت جمعي فرد در سطح ملي شكل مي‌گيرد و اصطلاحاً «ماي» ملي تحقق مي‌يابد. مي‌توان گفت كه احساس تعلق خاطر مشترك و احساس تعهد افراد به اجتماع ملي يا «ماي» ملي به افراد هويت جمعي مي‌بخشد. جوهره جنبه اجتماعي، به برقراري روابط دوستانه و عاطفي بستگي دارد؛ زيرا عاطفه، پايه هرگونه نظم اجتماعي حتي در جوامع مدرن است و اين امر در وابستگي عاطفي به جمع و روابط عاطفي در جوامع ريشه دارد. نكته بااهميت در اينجاست كه ارتباطات گسترده موجب تقويت جنبه اجتماعي هويت ملي مي‌شود و هر قدر جنبه اجتماعي هويت در سطح كلي‌تر، مثلاً سطح ملت، قوي‌تر باشد، شخصيت اجتماعي شهروندان نيز منسجم‌تر و جدي‌تر، پي‌ريزي مي‌شود. در نهايت مفاهيمي مانند «خلق و خوي»، «طبيعت ثانوي»، «ويژگي يا منش ملي» و نيز «وفاق اجتماعي»، بيانگر جنبه اجتماعي هويت ملي‌اند. (همان، 199 و 200)

// ب) هويت ملي

هويت ملي به معناي احساس تعلق و وفاداري به عناصر و نمادهاي مشترك در اجتماع ملي (جامعه كل) است. در اين پژوهش، هويت ملي به معناي احساس تعلق و وفاداري به عناصر و نمادهاي ملي (زبان، تاريخ، سرزمين، دين، فرهنگ و اجتماع) است كه سبب شناسايي و تمايز مي‌شوند. شاخص‌هاي هويت ملي يا «احساس تعلق و وفاداري به اجتماع ملي» در شش جنبه و در قالب طيف ليكرت با 15 گويه به اين شرح است:
جدول شماره 3
ابعاد و شاخص‌هاي هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جنسيت: متغير جنسيت در سطح اسمي دو حالته است و با گزينه‌هاي مرد و زن مشخص شده و براي مرد در پرسش‌نامه مورد نظر، كد1 و براي زن، كد2 در نظر گرفته شده است.
سن: نشان‌دهنده تعداد سال‌هايي است كه از عمر يك شخص مي‌گذرد. (تقوي، 1372) در اين تحقيق متغير سن به صورت فاصله‌اي مورد سنجش قرار گرفته، و سپس در قالب سه گروه سني 15 ـ 19 سال، 20 ـ 24 سال و 25 ـ 29 سال دسته‌بندي شده است.
جوان: در اين پژوهش منظور از جوان، كليه افرادي است كه در سنين 15 تا 29 سالگي قرار دارند.

// 5. يافته‌ها

ـ تعداد 212 نفر از پاسخ‌گويان برابر با 8/51 درصد آنان را مردان و تعداد 196 نفر برابر با 2/48 درصد آنان‌ را زنان تشكيل مي‌دادند. بدين‌ ترتيب، مردان در مقايسه با زنان از سهم بيشتري در نمونه برخوردار بودند.
ـ كم‌ترين سن گزارش‌ شده برابر با 15 و بيشترين آن 29 سال بوده است. ميانگين سن پاسخ‌گويان برابر با 8/22 سال بوده و ميانه‌ آن 23 سال بوده است. به سخن ديگر، نيمي از پاسخ‌گويان كمتر از 23 سال و نيمي ديگر بيش از 23 سال سن داشتند. از نظر گروه‌هاي سني، حدود 4/32 درصد از پاسخ‌گويان را جوانان 15 ـ 19 ساله، 8/26 درصد آنان را افراد 20 ـ 24 ساله و حدود 8/40 درصد آنان ‌را افراد 25 ـ 29 ساله تشكيل مي‌دادند.
ـ تقريباً 8/27 درصد پاسخ‌گويان، متأهل و 2/72 درصد نيز مجرد بوده‌اند.
ـ درباره شاخص طبقه اجتماعي كه از تركيب سه شاخص تحصيلات، شغل و منطقه محل سكونت محاسبه شده، نتايج حاكي از آن است كه طبقه اجتماعي پاسخ‌گويان، 5/26 درصد پايين، 2/43 درصد متوسط و 2/30 درصد بالاست.
ـ از نظر منطقه سكونت، 94 نفر (1/23 درصد) از پاسخ‌گويان ساكن منطقه 1، 145 نفر (6/35 درصد) ساكن مناطق 11 و 13، 168 نفر (3/41 درصد) نيز ساكن مناطق 9 و 16 شهر تهران هستند. بدين ‌ترتيب، نسبت تقريباً برابري از جمعيت مناطق شهري در تحقيق وجود داشت.
ـ از نظر تحصيلات، 5/0 درصد داراي تحصيلات ابتدايي، 1 درصد داراي تحصيلات راهنمايي، 17 درصد داراي تحصيلات متوسطه، 1/21 درصد ديپلم، 8/10 درصد فوق ديپلم، 8/39 درصد ليسانس، 1/9 درصد فوق ليسانس و 7/0 درصد داراي تحصيلات دكتري بوده‌اند. شاخص‌نما كه بيشترين تكرار يا فراواني را نشان مي‌دهد، تحصيلات ليسانس بوده است؛ چرا كه 8/39 درصد، (162 نفر) كل افراد را در برمي‌گيرد. پس ملاحظه مي‌شود كه بيش از 60 درصد افراد از تحصيلات دانشگاهي برخوردارند و ميزان تحصيلات در جامعه مورد مطالعه از سطح بالايي برخوردار است.
ـ از نظر وضع فعاليت، حدود 5/18 درصد افراد محصل، حدود 7/24 درصد دانشجو، حدود 7/2 درصد افراد تحقيق را خانه‌داران تشكيل مي‌دادند. حدود 1/35 درصد آنان افراد شاغل، حدود 3/16 درصد افراد بيكار، ولي در جست‌وجوي كار، حدود 7/2 درصد افراد نيز سرباز بودند.
ـ 74% پاسخ‌گويان از اينترنت استفاده مي‌كنند و 26% استفاده نمي‌كنند. ميانگين استفاده از اينترنت، 52 دقيقه در شبانه‌روز است.
ـ 57% به برنامه‌هاي ماهواره دسترسي دارند و 43% به ماهواره دسترسي ندارند. ميانگين استفاده از برنامه‌هاي ماهواره، 64 دقيقه در شبانه‌روز است.
جنبه زباني هويت ملي: در اين پژوهش، جنبه زباني هويت ملي با سه شاخص اندازه‌گيري شده است. يافته‌هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه اكثريت نسبي پاسخ‌گويان (6/90 درصد) به زبان فارسي عشق مي‌ورزند. 9/7 درصد تا حدودي و تنها 5/1 درصد با اين گويه مخالفت كرده‌اند. 9/91 درصد پاسخ‌گويان، زبان فارسي را زبان ملي ايرانيان مي‌دانند. 9/3 درصد نظر متوسط را اعلام كرده‌اند و 2/4 درصد با اين گويه مخالف بوده‌اند. حدود 9/89 درصد پاسخ‌گويان به مشاهير و شاعران ايراني افتخار مي‌كنند. 9/6 درصد، نظر بينابيني داشته و 2/3 درصد هم مخالف اين گويه بوده‌اند. با توجه به اينكه ميانگين بعد زباني هويت ملي 4/13 از 15 است، مي‌توان گفت كه گرايش جوانان به جنبه زباني هويت ملي در سطح بالايي قرار دارد.

جدول شماره 4
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي جنبه زباني هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جنبه تاريخي هويت ملي: نتايج تحقيق نشان مي‌دهد كه اكثريت نسبي پاسخ‌گويان (2/88 درصد) عنوان كرده‌اند كه تمدن ايراني يكي از برجسته‌ترين تمدن‌هاي جهان است. 1/10 درصد نظر بينابيني داشته و مجموعاً 7/1 درصد با اين نظر مخالف بوده‌اند. 8/81 درصد پاسخ‌گويان پاسداري از تاريخ و تمدن ايراني را وظيفه خود دانسته‌اند. 8/12 درصد نظر بينابيني داشته و 4/5 درصد نيز پاسداري از تاريخ و تمدن ايراني را وظيفه خود نمي‌دانند. 1/83 درصد پاسخ‌گويان آگاهي از تاريخ ايران برايشان مهم است. 3/9 درصد نظر خاصي اعلام نكردند و 6/7 درصد هم علاقه‌اي به آگاهي از تاريخ ايران ندارند. ميانگين جنبه تاريخي هويت ملي 82/12 از 15 است كه در مقايسه با جنبه زباني، در سطح پايين‌تري قرار دارد.

جدول شماره 5
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي جنبه تاريخي هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جنبه سرزميني هويت ملي: تعلق به سرزمين، مهم‌ترين سكوي اشتراكات عيني و كاربردي عامه يك ملت است. (سريع‌القلم، 1381: 395) بر اساس نتايج پژوهش، 74 درصد پاسخ‌گويان با گويه «چو ايران نباشد، تن من مباد» موافق بوده و 5/16 درصد نظر بينابيني داشته‌اند. در حالي كه 5/9 درصد با اين گويه مخالفت كرده‌اند. 3/85 درصد پاسخ‌گويان به ايراني بودن خود افتخار مي‌كنند. 3/10 درصد نظر بينابيني داشته و 4/4 درصد، ايراني بودن را افتخار خود نمي‌دانند. 2/59 درصد پاسخ‌گويان حاضر بوده‌اند براي دفاع از كشور از جان و مال خود بگذرند. 3/25 درصد نظر بينابيني داشته و 5/15 درصد حاضر نبوده‌اند كه براي دفاع از كشور از جان و مال خود بگذرند. در مجموع، ميانگين جنبه سرزميني هويت ملي 02/12 از 15 است.

جدول شماره 6
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي جنبه سرزميني هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جنبه ديني هويت ملي: از نظر جنبه ديني هويت ملي، داده‌‌ها نشان مي‌دهد كه 7/75 درصد پاسخ‌گويان اسلام را مايه سربلندي ايرانيان مي‌دانند. 7/14 درصد نظر بينابيني داشته و فقط 5/9 درصد پاسخ‌گويان با اين گويه مخالفت كرده‌اند. 3/82 درصد پاسخ‌گويان اعياد مذهبي را دوست دارند. 12 درصد نظر بينابيني دارند و 6/5 درصد هم به اعياد مذهبي علاقه‌اي ندارند. ميانگين جنبه ديني هويت ملي، 31/8 از 10 است.
جدول شماره 7
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي جنبه ديني هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد

جنبه فرهنگي هويت ملي: اكثريت نسبي پاسخ‌گويان (3/93 درصد) به برگزاري مراسم عيد نوروز علاقه‌مندند. 2/3 درصد، نظر بينابيني داشته و 4/3 درصد هم با مراسم عيد نوروز كاملاً مخالف بوده‌اند. 8/82 درصد پاسخ‌گويان شاهنامه فردوسي را شناسنامه و هويت فرهنگي ايرانيان مي‌دانند. 5/11 درصد نظر متوسطي داشته و 7/5 درصد با اين گويه مخالفت كرده‌اند. ميانگين جنبه فرهنگي هويت ملي، 21/12 از 15 است.
جدول شماره 8
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي جنبه فرهنگي هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جنبه اجتماعي هويت ملي: 88 درصد پاسخ‌گويان به رعايت حقوق ديگران از هر قوم و طايفه‌اي پاي‌بندند. 9/7 درصد داراي نظر متوسط و 1/4 درصد مخالف اين نظر بوده‌اند. در پاسخ به گويه، «گاهي اوقات از زندگي در بين مردم ايران احساس ناراحتي مي‌كنم»، 8/35 درصد پاسخ مثبت، 3/23 درصد پاسخ متوسط و 8/40 درصد پاسخ منفي داده‌اند. ميانگين جنبه اجتماعي هويت ملي، 3/7 از 10 است.
جدول شماره 9
توزيع پاسخ‌گويان بر اساس شاخص‌هاي بعد اجتماعي هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
سطح كلي هويت ملي: جدول شماره (10) نشان مي‌دهد كه حدود 5/44 درصد پاسخ‌گويان (بيشترين درصد) سطح هويت ملي بالايي دارند. همچنين 8/24 درصد پاسخ‌گويان از سطح هويت ملي بسيار بالايي برخوردارند. 9/18 درصد پاسخ‌گويان از نظر هويت ملي در سطح متوسط، 6/7 درصد در حد پايين و 2/4 درصد در سطح بسيار پايين قرار داشته‌اند. ميانگين سطح كلي هويت ملي، 10/66 از 80 است. در مقايسه با تحقيق رضايي و حاتمي(1387) سطح هويت ملي جوانان شهر مسجدسليمان بالاتر از جوانان شهر تهران است؛ زيرا در اين تحقيق، ميزان گرايش جوان به جنبه‌هاي هويت ملي عبارت است از 11/83 درصد زياد، 27/7 درصد متوسط و 62/9 درصد گرايش كمي به هويت ملي داشته‌اند. با وجود اين، داده‌هاي تحقيق حاكي از نوعي احساس نسبتاً قوي هويت ملي در ميان جوانان دارد.
جدول شماره 10
توزيع فراواني پاسخ‌گويان بر اساس سطح كلي هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
جدول شماره 11
آماره‌هاي توصيفي مقياس هويت ملي و شاخص‌هاي آن
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
بر اساس يافته‌هاي پژوهش مي‌توان گفت كه مقادير جنبه زباني هويت ملي، پراكندگي كمتري نسبت به ديگر جنبه‌هاي هويت ملي دارد. بنابراين، شاخص‌هاي هويت ملي از بيشترين پراكندگي كه نشانگر بيشترين بحران است، به ترتيب عبارتند از: جنبه‌هاي سرزميني، ديني، اجتماعي، فرهنگي، تاريخي و زباني.
ضريب همبستگي بين ميزان استفاده از اينترنت و سطح هويت ملي برابر با 205/0- با سطح معناداري صفر است. به سخن ديگر، با توجه به مقادير ضرايب همبستگي فوق فرضH1 (وجود رابطه و همبستگي) مورد قبول بوده و اين فرضيه اثبات مي‌شود، يعني به احتمال بيش از 99/. درصد بين ميزان استفاده از اينترنت و سطح هويت ملي رابطه منفي و معكوس وجود دارد. بدين معنا كه با افزايش ميزان استفاده از اينترنت، سطح هويت ملي تضعيف مي‌شود و برعكس. البته با توجه به مقدار ضريب همبستگي به دست آمده در جدول (205/0-)، بايد گفت كه رابطه بين دو متغير در حد ضعيف است. ازاين‌رو، مي‌توان گفت كه مصرف اينترنت، در عين حال كه هويت‌سازي ملي را مخدوش و مختل مي‌كند، امكانات و بسترهاي جديدي هم براي بازسازي هويت فراهم مي‌كند.
جدول شماره 12
جدول توافقي و ضريب همبستگي بين استفاده از اينترنت و هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
ضريب همبستگي بين ميزان استفاده از برنامه‌هاي ماهواره‌‌اي و هويت ملي، برابر با 465/.- بوده و سطح معناداري آن صفر است. با احتمال بيش از 99 درصد بين دو متغير رابطه منفي و معكوس وجود دارد. اين امر نشان مي‌دهد، فرض H1 كه نشان‌دهنده وجود رابطه بين دو متغير بوده، قبول شده و فرضH0 كه نشان‌دهنده عدم رابطه بين دو متغير است، رد مي‌شود. بنابراين مي‌توان گفت كه با افزايش استفاده از ماهواره، سطح هويت ملي تضعيف مي‌گردد. افزون بر اين، با توجه به مقدار ضريب همبستگي به دست آمده در جدول (465/0-)، بايد گفت كه رابطه بين دو متغير در حد متوسط است.
جدول شماره 13
جدول توافقي و ضريب همبستگي بين استفاده از ماهواره و هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد

تحقيقات پيشين اين نتيجه را تأييد مي‌كنند. براي نمونه، نتايج تحقيق تاروردي‌زاده (1388) نشان داد كه بهره‌مندي از ماهواره موجب تضعيف هويت ملي مي‌شود. گروهي كه از برنامه‌هاي شبكه‌هاي ماهواره‌اي استفاده مي‌كنند، به تدريج هويت اجتماعي‌شان از تعلق ملي و ديني رها مي‌شوند و بيشتر احساس جهاني دارند تا ايراني. مصرف ماهواره، با سرزمين‌زدايي و فضامند كردن زندگي اجتماعي، نوعي بحران هويت و معنا پديد مي‌آورد؛ چرا كه هرگاه زندگي انسان به روي دنيايي بزرگ‌تر باز شود، امنيت و آرامش ناشي از احساس حضور در يك خانه امن و محصور، تهديد و متزلزل مي‌شود و نوعي آسيب‌پذيري وجودي در پي دارد. گيدنز در بحث فضا و زمان، بر اين باور است كه تجدد عامل رهايي روابط اجتماعي از محدوديت‌هاي تعامل چهره به چهره در چارچوب محل‌ها و سرزمين‌هاي محدود و معين و بسط دادن روابط اجتماعي در گستره فراخ زمان و فضاست، ولي اين پديده به هيچ رو تداوم زندگي در محل‌هاي واقعي را ناممكن نمي‌كند، بلكه مخدوش‌كننده كارويژه‌هاي سنتي مكان، محل و سرزمين در زمينه هويت و فرهنگ است.
مقدار آماره كي‌دو بين جنسيت و هويت ملي برابر با 581/13 و سطح معناداري آن 001/. است. ازاين‌رو، با احتمال بيش از 99 درصد مي‌توان گفت كه جنسيت با هويت ملي رابطه معناداري دارد، يعني ميزان هويت ملي در بين مردان و زنان متفاوت است.
جدول شماره 14
جدول توافقي و آماره كي‌دو بين جنسيت و هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
مقدار ضريب سامرز d، بين دو متغير ميزان تحصيلات و هويت ملي برابر با 036/. و سطح معناداري آن، 414/. است. بنابراين بين اين دو متغير رابطه معناداري وجود ندارد و فرضH0 تأييد مي‌شود.
جدول شماره 15
جدول توافقي و ضريب همبستگي بين ميزان تحصيلات و هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد
مقدار ضريب سامرز d بين دو متغير سن و هويت ملي برابر با 071/. و سطح معناداري آن 106/. است. بنابراين بين دو متغير رابطه معناداري وجود ندارد. مي‌توان نتيجه گرفت كه در نگرش‌هاي فرهنگي، عامل سن اغلب فقط در گروه‌بندي‌هاي خيلي گسترده، مثلاً مقايسه جوانان و سالخوردگان اهميت بيشتري مي‌يابد و در بين گروه جوانان به دليل نزديكي سني، عامل سن كمتر تعيين‌كننده است.

جدول شماره 16
جدول توافقي و ضريب همبستگي بين سن و هويت ملي
لطفاً براي مشاهده جدول به پي دي اف مراجعه كنيد

// نتيجه

«امروزه در متن و بطن يك «فرآيند رسانه‌اي شدن» فزآينده زندگي مي‌كنيم كه از رهگذر آن فرهنگ رسانه‌اي به طور روزافزوني از فرهنگ چاپي به فرهنگ الكترونيكي در حال تغيير است. رسانه‌ها بر فرآيند ساخت هويت كمك مي‌كنند و مي‌توانند نوعي بازي بالقوه پايان‌ناپذير از نشانه‌ها را پايه‌گذاري كنند كه به اجتماع نظم بخشد و در فرد احساس آرامش و ثبات رواني، شخصيتي و هويتي را تقويت كند يا برعكس. رسانه‌‌ها با تغيير بينش‌ها و منش‌ها، زيرساخت‌ها و شالوده‌هاي فرهنگي، معرفتي و هويتي، جوامع را لرزان و متلاشي مي‌سازند. همچنين آنان مي‌توانند از رهگذر توليد و بازتوليد مستمر و انبوه ايستارها، هنجارها و ارزش‌هاي كاذب و تزريق آنها به آحاد جامعه، افراد جامعه را در برابر نوعي گم‌گشتگي و سرگشتگي هويتي و گفتماني قرار دهند.» (تاجيك، 55:1387) خودمختاري و تنوع رسانه‌ها به عنوان يكي از چالش‌هاي عمده دولت ملي (كاستلز:308:1385)، «جهاني شدن رسانه‌ها» يا به تعبير ديگر، «وسايل ارتباط جمعي فرامرزي» (مانند ماهواره و اينترنت) فرسايش هويت‌هاي ملي و مذهبي را در پي دارد.
در دنياي كنوني كه انفجار اطلاعات در آن به وقوع پيوسته و بخش عظيمي از افراد و به ويژه جوانان، در معرض پي‌آمدهاي آن قرار گرفته‏اند، هويت، مبنا و معناي گذشته خود را از دست داده و شدت و دامنه تغييرات هويتي در نسل‏هاي جديد به گونه‌اي است كه در برخي موارد چالش‏ها و بحران‏هاي هويتي را پديد آورده است. نتايج اين پژوهش حاكي از آن است كه به ميزاني كه جوانان از وسايل ارتباطي جديد (ماهواره و اينترنت) بهره مي‌برند، دچار بحران هويتي مي‌شوند. به سخن ديگر، سطح بحران هويت در ميان جوانان، با رسانه‌هاي جديد ارتباط مستقيمي دارد.
جوانان شهر تهران در اوقات فراغت خود با تجربه‌هاي جديدي روبه‌رو مي‌شوند و به تدريج هويت خويش را در مسير تغييرات زندگي بازتعريف مي‌كنند. گسترش رسانه‌هاي ارتباطي به ويژه (اينترنت و ماهواره) بر فرآيند هويت‌يابي تأثيري عميق داشته است. به همراه ظهور منابع هويت‌ساز جديد همچون ماهواره و اينترنت، امكان بروز بحران‌هاي هويتي نيز افزايش مي‌يابد، به گونه‌اي كه جوانان داراي مصرف ماهواره و اينترنت، بيشتر دچار بحران هويت مي‌شوند. اين يافته نيز ديدگاه گيدنز درباره رسانه‌هاي جهاني را تأييد مي‌كند و نشان مي‌دهد كه چگونه ‌اينترنت و شبكه‌هاي ماهواره‌‌اي از ميزان تعلق افراد به سرزمين خود مي‌كاهند و بر هويت ملي اثر منفي مي‌گذارند.
فن‌آوري اطلاعات، به ويژه در طول دهه گذشته تأثيرات خود را از جنبه‌هاي گوناگون بر رفتارهاي فرهنگي و به ويژه مصرف اين كالاها نمودار ساخته است و اين تأثير در سال‌هاي آينده نيز روندي مضاعف خواهد داشت و به نظر مي‌رسد دگرگوني‌هاي متعددي را شاهد خواهيم بود. امروزه رسانه‌هاي جديد با همه توان و ظرفيت وجودي خود برنامه‌هاي متنوعي را براي اوقات فراغت جوانان ارائه مي‌كنند، به گونه‌اي كه از اين راه به رويارويي با هويت‌هاي ملي و ديني ريشه‌دار پرداخته و در پي هويت‌سازي براي ملت‌ها و گرفتن هويت بنيادين آنان برآمده‌اند، اما در اين جهت، رسانه ملي نقش مهم و قابل توجهي را ايفا مي‌كند؛ زيرا اين رسانه با جنبه‌هاي گسترده‌اي كه دارد، تمام اقشار جامعه را در برمي‌گيرد و مي‌تواند به سهولت، الگوسازي و اخلاق معنوي و هويت ديني و ملي را تشريح و ترويج كند. رسانه ملي مي‌توانند با الگوبرداري از داستان‌هاي كهن و روايت دلاوري‌ها و سرفرازي‌هاي بزرگان ايراني و اسلامي در عرصه علم و عمل و شناساندن چهره‌هاي درخشان در اين حوزه‌ها فكر جوانان را به بن‌مايه‌هاي معنوي اين خاك معطوف سازد و حب‌الوطن را در قلوب ايراني ايجاد و تشديد كند. به اندازه‌اي كه رسانه ملي مسئوليت خود را براي حفظ هويت و ارائه الگو‌هاي هويتي به جوانان و نوجوانان درك كند، مي‌تواند از پي‌آمدهاي منفي رسانه‌هاي مهاجم (كه هويت ملي و فرهنگي ما را نشانه گرفته‌اند)، پيشگيري كند. رسانه ملي بايد هنجارها، ارزش‌ها و ميراث فرهنگي جامعه را در قالب فيلم، داستان، مقاله و گزارش مستند، به نسل جوان و نوجوان معرفي كند و از اين رهگذر، درك آنها را از اينكه چه كسي هستند، سابقه تاريخي آنها چيست، موقعيت كنوني ما در جهان و منطقه چگونه است، افزايش بدهد، تأثيرات منفي ماهواره، اينترنت و ديگر رسانه‌هاي فرامليتي را گوشزد كند و اين امكان را فراهم سازد تا جوانان و نوجوانان، به هويت اصيل فرهنگي، تاريخي، سياسي، و اجتماعي خويش پي برند.

// منابع

// الف) كتاب

1. آزاد ارمكي، تقي. 1386. فرهنگ و هويت ايراني و جهاني شدن. تهران: تمدن ايراني.
2. چلبي، مسعود. 1385. تحليل اجتماعي در فضاي كنش. تهران: ني.
3. سريع القلم، محمود. 1381. عقلانيت و آينده توسعه‌يافتگي ايران. تهران: مركز پژوهش‌هاي علمي و مطالعات استراتژيك خاورميانه.
4. شيلر، هربرت. 1377. وسايل ارتباط جمعي و امپراتوري آمريكا. ترجمه: احمد عابديني. تهران: سروش.
5. الطائي. علي. 1378. بحران هويت قومي در ايران، تهران: شادگان.
6. عليخاني، علي‌اكبر. 1383. مباني نظري هويت و بحران هويت.تهران: پژوهشكده علوم انساني و اجتماعي جهاد دانشگاهي و دفتر مطالعات و تحقيقات سياسي وزارت كشور.
7. گل محمدي، احمد. 1381. جهاني شدن، فرهنگ و هويت. تهران: ني.
8. گيدنز، آنتوني. 1377. تجدد و تشخص. ترجمه: ناصر موفقيان. تهران: ني.

// ب) مقاله

1. تاجيك، محمدرضا. 1387. «رسانه و بحران در عصر فراواقعيت (با تأكيد بر بحران هويت)». پژوهش‌نامه علوم سياسي. سال چهارم. ش اول. زمستان. صص 51 ـ 83.
2. تاروردي‌زاده، داود. 1388. «تبيين عوامل اثرگذار در هويت ملي دانشجويان». ماهنامه مهندسي فرهنگي. سال سوم. ش 27 و 28. فروردين و ارديبهشت. صص 36 ـ 47.
3. رباني. علي، رسول رباني و محمدرضا حسني. 1388. رسانه‌هاي جمعي و هويت ملي. فصل‌نامه پژوهش‌هاي ارتباطي. سال شانزدهم. ش 2 (پياپي 58). صص 65 ـ 93.
4. رضايي، احمد و فرزين حاتمي. 1387. «بررسي رابطه ميزان گرايش هويت ملي و بحران هويت». فصل‌نامه انجمن ايراني مطالعات فرهنگي و ارتباطات. سال چهارم. ش 13. صص144 ـ 123
5. زاهد، سعيد. 1379. «هويت ملي ايرانيان». فصل‌نامه راهبرد ياس. ش 4.
6. شيخاوندي، داور. 1380. «تأخير در تكون هويت ايراني در جريان تجدد». نامه انجمن جامعه‌شناسي ايران. ويژه‌نامه دومين همايش مسائل اجتماعي ايران. ش 3. صص 113 ـ 136.
7. عبداللهي، محمد. 1375. «جامعه‌شناسي بحران هويت». نامه پژوهش. ش 2 و 3. پاييز و زمستان. صص42 ـ 58.
8. ملكي، امير و علي‌رضا عباس‌پور. 1388. «بررسي جامعه‌شناختي نگرش جوانان نسبت به هويت ملي و مؤلفه‌هاي آن». فصل‌نامه دانش انتظامي. سال دهم. ش2. صص 159 ـ 176.

// ج) منابع لاتين

1. Elias Norbert & Dunning Erick (1986) «Quest for Excitement: Sport and Leisure in the Civilizing Process", Blackwell, Oxford.
2. Thompson, Andrew, (2001), National Identities and human agncy, the sociological Review, Vol 49, No.1, Feb.

المؤجز
الهوية الوطنية، أُسسها والسُّبل الإعلامية لتقويتها
داوود مير محمّدي٭
الخلاصة:
يمكن تعريف الهوية الوطنية بأنّها شعور أعضاء مجتمعٍ ما بالتعلّق والتزامهم وإخلاصهم بالنسبة إلي القيم الدينية والوطنية والمثُل الثقافية واللغة والأدب والتأريخ، وما إلي ذلك، وهذه الأمور من شأنها تمييز هذا المجتمع عن سائر المجتمعات وهي تؤدّي إلي تحقيق انسجامٍ وتلاحمٍ اجتماعيٍّ وطنيٍّ علي مستويً عالٍ، ويمكن دراستها من منظار علم الاجتماع في التعامل مع المؤسّسات التي تضمّ المجتمع كالأسرة والدين والمدرسة ووسايل الإعلام ونقابات الصداقة. أمّا وسايل الإعلام العامّة فهي تفي دوراً ملحوظاً ودورها مختلفٌ حسب منشئها ورصيدها الثقافي والاجتماعي، إلا أنّها هامّةٌ في مجال تغيّر الهوية الوطنية وتكوينها وصياغتها وإعادة هيكلتها وتثبيتها، لذا قام الباحث في هذه المقالة إلي دراسة الصلة بين الهوية الوطنية ووسايل الإعلام الوطنية والنسبة بينهما، وذلك وفق منهج بحثٍ وثائقيٍّ والتحليل الثانوي للمصادر والبحوث المطروحة. أهمّ نتائج البحث تؤيّد مسألة أن حصيلة أداء وسايل الإعلام الجماعية له القابلية علي تكوين الهوية الوطنية وترسيخها في عين الحفاظ علي التنوع الثقافي وصياغة الهوية المحلية علي أساس منشأ وطني ورؤية واقعية وبرامج عادلة وهادفة وشاملة وعالمة.

كلمات مفتاحية:وسايل الإعلام العامّة، وسايل الإعلام الوطنية، البرامج الإعلامية، الهوية الإسلامية – الإيرانية

وسايل الإعلام المحلّية والهوية الوطنية (دور وسايل الإعلام الوطنية ووظائفها في الحفاظ علي أُسس الهوية الوطنية وترويجها)
علي كريمي٭
الخلاصة:
إنّ التلفاز بصفته وسيلةٍ ثقافيةٍ في الحياة المعاصرة التي تحوّلت إلي حياةٍ إعلاميةٍ، قد أصبح يلعب دوراً ملحوظاً في مجال نشوء الهوية الوطنية وإعادة هيكلتها وطرحها من جديد، وذلك عبر الاعتماد علي تكنيكاتٍ وظرائف عديدةٍ، وهكذا دور يعتبر جادّاً في المجتمعات ذات الثقافات المتنوّعة التي تكون فيها بعض الأمور ذات أهميةٍ بالغةٍ كالاستقرار والتعايش وامتلاك هويةٍ مشتركةٍ كما هو الحال في إيران. قام الباحث بتدوين هذه المقالة وفق منهج بحثٍ تحليليٍّ حيث تمحورت حول التلفاز وصياغة الهوية الوطنية، ويتمحور حول أن النسبة بين هذين المتغيرين مشروطةٌ، أي أنّ التلفاز من شأنه تقويم الهوية الوطنية بشكلٍ مشروطٍ وعند عدم مراعاة بعض الشروط فإنّ النتيجة تكون معكوسةً وبالتالي يقوم بتضعيف هذه الهوية. وقد تطرّق الباحث إلي بيان الدلالات التي يوضع علي أساسها برنامج صياغة الهوية من قبل التلفزيون وأكّد علي ثبوت الهوية الوطنية وترويج انسجامها والهويات الوطنية المحلية ومراعاة السرعة والشفافية والتنوّع والإبداع والارتكاز علي الإسلام واللغة الوطنية وتأسيس منظّماتٍ محورها الهوية.

كلمات مفتاحية: التلفاز، الهوية، الهوية الوطنية، وسايل الإعلام الوطنية، التخطيط للهوية

دور وسايل الإعلام الوطنية في تلاحم الإيرانيين خارج البلد
علي أشرف‌نظري٭
الخلاصة:
الإيرانيون في خارج البلاد هم بمثابة جزءٍ من هيكل الهوية الإيرانية حيث هاجروا إلي بلدان أخري ويعيشون في عوالم إدراكية مختلفة تنشأ عنها ثقافات وهويات متنوعة، والواقع أنّهم يواجهون ثقافتين إحداهما إيرانية والأخري ثقافة المجتمع الذي يعيشون في رحابه. لا شكّ في أنّ أهمّ جسرٍ يربطنا بالإيرانيين المقيمين خارج البلد يتمثّل في وسايل الإعلام التي تخترق المساحات الجغرافية الشاسعة وتعكس أحاسيسنا وعلاقاتنا المشتركة، وعلي هذا الأساس فإنّ دراسة وتقييم دور وسايل الإعلام الوطنية في مجال تلاحم الإيرانيين المقيمين خارج البلد هي المرتكز الأساسي لهذه المقالة، والأسئلة الأساسية المطروحة في هذه المقالة عبارةٌ عن: مراحل اكتساب الهوية بين المهاجران، كيف تكون؟ كيف يمكن الحفاظ علي ارتباطهم مع بلدهم من ناحية الهوية؟ ما هو دور وسايل الإعلام الوطنية في ترسيخ وتقوية التلاحم والهوية الوطنية لدي الإيرانيين المقيمين في خارج البلد؟ ما هي السبُل والإلزامات التي من شأنها تقوية التلاحم بين الإيرانيين المهاجران؟
الفرضية الأساسية المطروحة في هذه المقالة هي أنّ هويتهم تتّصف بكونها عائمةً وسيالةً، ويشعرون بالحاجة إلي الوعي الذاتي في مجالي الهوية والثقافة (تقبل مجتمع وثقافة جديدين) بعد إقامتهم في البلد المضيّف، وهذا الأمر يجعل دور وسايل الإعلام الوطنية أكثر فاعليةً في الحفاظ علي تلاحم الإيرانيين المقيمين خارج البلد.

كلمات مفتاحية: الهجرة، وسايل الإعلام الوطنية، إيران، الهوية الوطنية، التلاحم

دراسة أوضاع الهوية الوطنية للشباب بالتأكيد علي دور الفضائيات والإنترنيت
باقر ساروخاني٭
محمّد ميرزائي ملكيان٭٭
زهره توكّلي٭٭٭
الخلاصة:
إنّ أشمل هوية جماعية بين الناس يطلق عليها اسم الهوية الوطنية التي تعتبر صورةً من الشعور بالالتزام والتعلّق بالاجتماع الوطني كما أنّها جزءٌ من هوية الإنسان، وفي العصر الراهن الذي عرف بأنّه مجتمعٌ معلوماتيٌّ فإنّ وسايل الإعلام قد تغلغلت في حياة المجتمعات أكثر من أيّ وقتٍ مضي وتحوّلت إلي أهمّ الوسايل الناقلة للرسائل والمضامين الثقافية والسياسية والاجتماعية والاقتصادية. ويمكن لوسايل الإعلام أن تكون سلاحاً ذا حدّين عند أداء مهامّها علي الصعيد الاجتماعي، حيث من شأنها القضاء علي الهوية الوطنية وفي الحين ذاته بإمكانه توثيقه.
الهدف من تدوين هذه المقالة هو دراسة أوضاع الهوية الوطنية للشباب ودور وسايل الإعلام الحديثة – الفضائيات والإنترنيت – في تكوين الهوية الوطنية، ولبيان واقع الهوية الوطنية ودور وسايل الإعلام الحديثة في توثيقها أو إضعافها فإنّ رأي أنطوني غيدنز حول نشأة الهوية في العصر الراهن يمكن اعتباره إطاراً نظرياً للبحث، وعلي هذا الأساس تمّ تعيين نطاق البحث في شباب طهران الذين تتراوح أعمارهم بين 15 و29 عاماً، حيث تمّ الاعتماد علي منهج بحث انتقاء العيّنة بصورة عنقودية وعيّنة البحث عددها 407 أشخاص أجابوا عن استبيانٍ خاصٍّ في هذا الموضوع. أمّا معطيات البحث فقد أشارت إلي وجود إحساسٍ قويٍّ إلي حدٍّ ما بين الشباب بالنسبة للهوية الوطنية، وحسب مستوي استخدامهم لوسايل الارتباط الحديثة – الفضائيات والإنترنيت – فإنّهم يواجهون أزمةً في الهوية. وبعبارةٍ أخري، فإنّ مستوي أزمة الهوية الوطنية بين الشباب له صلةٌ مباشرةٌ بمدي الاستفادة من وسايل الإعلام الحديثة.

كلمات مفتاحية: الهوية، الهوية الوطنية، وسايل الإعلام، الفضائيات، الإنترنيت

components and solutions to strengthen National Identity through Media
Davoud Mirmohammadi٭

Abstract:
identity can be a sense of belonging , commitment and Members of a community s loyalty to religious values secrets and cultural symbols , language , literature History and society in a That distinction Azdygrjvam Cohesion and solidarity as well as National community is Sociological perspective in dealing with those Socialization agents such as family Religion , school , media and groups Friends of fact The role of the mass media Depending on the origin and its base and capital Different cultural and social rolesm But the most important change, Development, construction, representation and identity consolidation National., This paper attempts Documentation and analysis of secondary sources and methods.
The research examines the relationship Between national identity and media deals The most important finding of this study revealed that this proposition That is, the product of the mass media National origin, realistic approachPolitics, media, justice, purposeful
wisely develop And strengthening national identity , while Cultural diversity and identity of the indigenous

Key words: mass media, national media, National identity, politics , media Muslim identity ـ Iran

The Role and Function of T.V in Maintaining and promoting the components of National Identity
Ali Karimi٭

Abstract:
In present mediated life of human being, T.V plays a significant role in creation, re-creation and representation of national identity through application of various techniques and methods. This role takes more importance in multicultural societies, concerning their stability, co-existence and common identity. This article reviews the relationship of national T.V and identity-making function in national level and emphasizes on this assumption that their relation is contingent. At the end the article implies some policy-oriented points including; stability making, propagation of co-existence of national and sub-national identities, speed and transparency, diversity and innovation, emphasis on common religion and official language and construction of identity-centred institution.

Key words: identity, media, national T.V, identity-making function

The Role of National Media in Iranian Immigrants’ solidarity
Ali Ashraf Nazari٭

Abstract:
Iranians immigrant as part of Iranian identity, have gone to other countries and live in different perceptual worlds of culture and identity reproduces. In fact, they stand in the middle of two cultures: the Iranian culture and the culture of the host society. Undoubtedly, the most important bridge with the Iranian Diaspora through media wave that is geographically come back and break past discrimination and feelings to each other our mutual interests are represented. Accordingly, we evaluated the correlation Islamic Republic of Iran Broadcasting program in Iranian immigrant integration is the main focus of this paper. The fundamental questions of these papers are: What is the process of identity formation among Iranian immigrants? How to maintain their ties to Iranian identity?

Key word: immigration, national media, Iranian national identity, solidarity

Investigating the Status of Youth’s National Identity With an Emphasis on the Role of Satellite and Internet
Bagher Saroukhani٭
Mohammad Mirzaei Malekian٭٭
Zohreh Tavakkoli٭٭٭

Abstract:
A modern process, the more recent issues of youth identity is created. New communication media have created a new cultural space that the modern space, national boundaries and the May sweeps, which opens a new realm of collective identity and sense of national belonging, are more under pressure.
This study examined young peoples national identity and the role of new media (satellite and the Internet) is the formation of national identity. Anthony Giddens views about identity formation in modern times, has been selected as the theoretical framework. The population of all young people 29-15 years old is in Tehran. Cluster sampling method and sample size is 407 and the data collection questionnaire.
Research data suggests a relatively strong sense of national identity among the youth. The results indicate that, to the extent that the youth of the new communication equipment (satellite and the Internet) are used, they suffer from identity crisis. In other words, the crisis of national identity among young people has a direct relationship with new media.

Key words: Identity, national identity, media, satellite, Internet

Content

Components and solutions to strengthen National Identity through Media 159
Davoud Mirmohammadi
The Role and Function of T.V in Maintaining and promoting The components of National Identity 160
Ali Karimi
The Role of National Media in Iranian Immigrants’ solidarity 161
Ali Ashraf Nazari
Investigating the Status of Youth’s National Identity With an Emphasis on the Role of Satellite and Internet 162
Bagher Saroukhani
Mohammad Mirzaei Malekian
Zohreh Tavakkoli

Objectives of the Quarterly:
The IRIB Islamic Research Center publishes the Quarterly of Youth and Media Studies with the aim of supporting the IRIB program ـ makers in terms of thought and content, and in the area of youth, and meeting their mental needs in the realm of youth, religion and media.
Objectives of this Quarterly include:
• Expressing Islam’s viewpoint concerning topics and issues of youth at the individual, family, and social levels;
• Introducing appropriate patterns for making programs in the area of youth;
• Critiquing and considering the current approaches and programs of media concerning the youth;
• Trend analysis of media programs with a youth approach.

The Editorial Board (alphabetically):
Masoud azarbayejani
Majid Abhari
Mohammad Bagher Pour Amini
Mohammad Saeid Zokaei
Salman Rezvani
Ebrahim Shafiei Sarvestani
Mohammad Reza Zamiri
Ma’soumeh Zahiri
Jafar abd-ul-Maleki
Ebrahim Fayyaz
Nemat-ul-lah karam-ul-lahi
Ebrahim Fathi
Mir Hamid Reza Ghaderi
Aman-ul-lah Gharaei Moghaddam
Maryam Moein-ul-Eslaam
Seyyed Ali Mousavi Mirkalaei
Seyyed Zia Hashemi

Judges Of This Issue: The
Ebrahim Shafiei Sarvestani
Hossein Godarzi
Seyyed Ali Mousavi Mirkalaei
Maryam Rezaei
Farideh Pishvaei

The Specialized Quarterly of

Youth and Media Studies 12

Code: 2003 / Winter 1392
New Yolume Twelfth Issue, (consecutive 139)
Special: Youth, Media and National Identity

Licence Holder: The Center for the Islamic Researches
Managing Director: Maryam Rezaei
Editor in Chief: Farideh Pishvaei
Editor: Abuzar Hedayati
Designer: Masoud Nejabati
Price: 60000 Rls

Central Office: The IRIB (Islamic Republic of Iran Broadcasting) Islamic Research Center– Amin Blvd. –Qom
Postal Code: 37185 ـ 3133 ـ Communications Telephone: 025 ـ 32915510 ـ 11
Fax: 32915510
The Journal’s Editorial Office Telephone: 025 ـ 32928730
Communications Office: Shahid Rahbar Building Basement ـ Jam ـ e ـ Jam ـ Tehran
Telephone: 22014738 Fax: 22164997
Khorasan’s Office: third floor ـ Saba Building ـ the end of Bagh ـ e ـ Melli ـ Imam Khomeini St. – Mashhad
Telephone: 0511 – 2215108 Fax: 2215106
Email: info@irc.ir – www.irc.ir
Quarterly E-mail: Javan@irc.ir

/// مقالات