نام کتاب : كار و تلاش در فرهنگ اسلامي (89 نكته كليدي درباره كار و تلاش)

  • شناسنامه
  • کار و تلاش در فرهنگ اسلامي (89 نکته کليدي درباره کار و تلاش) كد: 1605 نويسنده: سيدحسين اسحاقي ويراستار: ابوذر هدايتي تهيه¬كننده و ناشر: مركز پژوهش¬هاي اسلامي صدا و سيما چاپ: زلال کوثر نوبت چاپ: اول / فروردين 1389 شمارگان: 3000 بها: 25000 ريال حق چاپ براي ناشر محفوظ مي‌باشد. نشاني: قم، بلوار امين، مركز پژوهش¬هاي اسلامي صدا و سيما تلفن: 2919670 ـ 0251 دورنگار : 2915510 تهران: خيابان جام جم، ساختمان شهيد رهبر، طبقه زيرزمين تلفن: 22014738 نمابر: 22164997 www.irc.ir شابك: 7-121-514-964-978 / ISBN: 978-964-514-121-7
  • چکیده
  • برخي از حالت‌ها و صفت‌هاي خوب انساني، هرگاه در وجود فرد شكل بگيرد، ويژگي‌هاي شايسته ديگري را نيز به همراه مي‌آورد. به عنوان مثال «همت عالي» خوي پسنديده‌اي است كه به بركت آن، خصلت‌هاي روحي زيبايي چون كار خالصانه، بي‌اعتنايي به دنياي فريبنده، رهايي از حرص و طمع به اموال ديگران و بسنده نكردن به درجه‌هاي پايين علمي و معنوي نيز نصيب انسان مي‌شود.رهبر فرزانه انقلاب نيز با نامگذاري امسال به نام همت مضاعف و كار مضاعف بر همين هدف متعالي تأكيد ورزيده اند. مركز پژوهش هاي اسلامي صدا وسيما، در سال 1389 كه به نام كار و همت مضاعف نام گذاري شده است، با تاكيد بر فرهنگ اسلامي، 89 نكته كليدي درباره كار و همت مضاعف را جهت استفاده برنامه سازان محترم جمع آوري و تدوين كرده است. اميد است اين اثر براي اصحاب رسانه سودمند باشد.
  • متن
  • 66. به دست آوردن روزي حلال

    كار وسيله اي براي زندگي و كسب درآمد و حفظ آبروست. انسان براي امرار معاش ناگزير به كار است. رسول الله صلي الله عليه و آله از اوان خردسالي به كار و تلاش مي پرداخت. وي در كودكي گوسفندان جد و عموي خويش را به صحرا مي برد و در نوجواني نيز از فعاليت بازنماند. آن گاه كه به جواني رسيد، به تجارت و داد و ستد پرداخت. حتي زماني كه به نبوت رسيد، از كار و فعاليت دست برنداشت و هرگز چون شاهان نزيست. هر چند عمر آن حضرت در مدينه به سامان دهي امور نظامي و جنگ گذشت يا اينكه به تبليغ مشغول بود، ولي از كوتاه ترين فرصت به دست آمده نيز براي كار و تلاش بهره مي گرفت. ايشان دقيقه اي از عمر پربار خود را به بيهودگي نگذراند. چون زندگي صوفيانه و راهبانه را خلاف اسلام مي دانست. حضرت همگان را به كار و تلاش فرامي خواند و از سربار ديگران شدن نهي مي فرمود. در نگاه ايشان، خداوند از كسي كه بار زندگي خود را بر دوش ديگران مي گذارد، نفرت دارد: «مَلْعوُنٌ مَنْ أَلْقي كَلَّهُ عَلَي النّاس».1
    به همين دليل سفارش مي نمود از گوشه و كناره ها و اعماق زمين با جهد و جدّ روزي حلال را طلب كنيد: «أُطْلَبوُا الرِّزْقَ مِنْ خَبايا ألْأَرْضِ».2
    در آموزه هاي قرآني نيز آمده است كه خداوند، زمين را رام انسان كرده تا در آن به تلاش بپردازد و از روزي آن بهره بگيرد: «هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ اْلأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فيها». (هود: 61)
    همچنين به فرموده پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله ، كسي كه آب و خاك دارد ولي به دليل كار نكردن فقير مي شود از رحمت خداوند به دور است. «مَنْ وَجَدَ ماءً وَ تُراباً ثُمَّ افْتَقَرَ فَأَبْعَدَهُ اللهَ».3
    پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله درباره ارزش طلب روزي حلال نيز مي فرمايد: «أَلْكادُّ عَلي عِيالِهِ كَالْمُجاهِدِ فِي سَبيلِ اللهِ؛ كسي كه براي [هزينه] خانواده اش زحمت بكشد مانند مجاهد در راه خداست».4
    ايشان كار را عامل جلب محبت خداوند مي دانست و مي فرمود:
    إِنَّ اللهَ تَعالي يحِبُّ اَنْ يري عَبْدَهُ تَعِباً في طَلَبِ الْحَلال.5
    خداوند دوست دارد كه بنده اش را در راه به دست آوردن روزي حلال خسته ببيند.
    البته افراط در كار و تلاش پسنديده نيست و هر چيزي به اندازه و ميزان نياز برازنده است. حضرت در كلامي به اين مهم توجه داده و مي فرمايد:
    ماقَلَّ وَ كَفي خَيرٌ مِمّا كَثُرَ وَ أَلْهي.6
    روزي اندك و بسنده، بهتر است از روزي بسيار و بازدارنده [از ياد خدا].
    ناگفته پيداست كه هر كسي بايد به اندازه نياز خانواده خود تلاش كند و به اندازه شأن آنان به فعاليت بپردازد و در راه تأمين هزينه زندگي، نمي توان كوتاهي كرد؛ زيرا در آن صورت مشمول اين روايت رسول الله صلي الله عليه و آله خواهد بود كه «مَلْعوُنٌ مَلْعوُنٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يعوُلُ؛ معلون است، ملعون؛ كسي كه هزينه خانواده خود را تأمين نكند».7
    رسول اكرم صلي الله عليه و آله بي كاري را زشت و پليد و مايه گرايش به گناه مي دانست. ايشان در نيايش خويش مي فرمود: «أَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الْكَسَلِ و الْفَشَلِ؛ خداوندا! از بي كارگي و زبوني و تنبلي به تو پناه مي برم».8
    آن حضرت، ديگران را به كار حلال و مشروع فرامي خواند و مي فرمود: كساني كه دنبال كسب حلال هستند، خير و سعادت آخرت را در پيش خواهند داشت:
    مَنْ أَكَلَ مِنْ كَدِّ يدِهِ حَلالاً فُتِحَ لَهُ اَبْوابُ الْجَنَّةِ يدْخُلُ مِنْ أَيها شاءَ.9
    هر كس معاش خود را از دست رنج حلال خويش تأمين كند، درهاي بهشت به روي او گشاده شوند تا از هر يك خواست، داخل شود.
    البته عبادت تنها در برپايي نماز خلاصه نمي شود، بلكه انسان مسلمان مي تواند در واجبات توصلي نيز قصد قربت كند و بسياري از كارهاي خداپسندانه را در دايره عبادي قرار دهد. كسي كه دانش مي آموزد، به عيادت بيمار مي رود، براي به دست آوردن نيازمندي هاي زندگي خود و خانواده، رنج و كار و تلاش را براي خويش هموار مي سازد. اگر همه اينها را با قصد قربت و براي رضاي خدا انجام دهد، عبادت كرده است. پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله با وجود سفارش هاي فراوان به فعاليت اقتصادي، هشدار مي داد به گونه اي در جست وجوي دنيا برآييد كه از آن جهان روي گردان نشويد. رعايت حلال و حرام در كسب روزي از مهم ترين سفارش هاي آن حضرت به تمام مسلمانان است. ايشان در سخني زيبا مي فرمايد:
    اَلْعِبادَةُ سَبْعَةُ اَجْزاءٍ اَفْضَلُها كَسْبُ الْحَلالِ.10
    عبادت هفت بخش دارد كه بالاترين آن كسب حلال است.
    بهره مندي از تقواي الهي و رعايت حلال و حرام يكي از نشانه هاي اهل ايمان است. آنان اطاعت از دستورهاي الهي را با تمام وجود پذيرفته اند و بندگي خدا را افتخاري سعادت بخش براي خود مي شمارند. پس هيچ گاه لذت هاي زودگذر دنيا را با نعمت هاي پايدار جهان باقي عوض نمي كنند. انسان در اين جهان خاكي مدت كوتاهي زندگي مي كند و نمي داند چه وقت و در چه حالي از دنيا مي رود. بنابراين، بايد توجه داشته باشد مبادا غذايي را كه مصرف مي كند، حرام باشد و با استفاده از آن باطن خود را به پليدي آلوده سازد! خوردن مال حرام از گناهان بزرگ است و انسان حرام خوار بايد خود را براي بازخواست الهي آماده سازد.
    حضرت علي عليه السلام مي فرمايد: «بِئْس الطَّعامُ الْحَرامُ؛ بدترين خوراك ها، مال حرام است».11 آن حضرت در سخني ديگر براي پرهيز از حرام خواري چنين رهنمود نيكويي را ارايه مي نمايد:
    اَجْمِلْ فِي الطَّلَبِ وَ اعْرِفْ سَبيلَ الْمَكْتَسَبِ.12
    در طلب روزي زيبا و نيك وارد شو و راه كسب حلال را بشناس.
    از پيامبر خدا صلي الله عليه و آله هم نقل شده است:
    اِنَّ اَخْوَفَ ما اَخافَ عَلي اُمَّتي مِنْ بَعْدي هذِهِ الْمَكاسِبُ الْحَرامُ وَ الشَّهْوَةُ الْخَفيه وَ الرِّبا.13
    بيشترين چيزي كه بعد از مرگم از آن بر امتم مي ترسم، اين كسب ها و درآمدهاي حرام است و شهوت ناپيدا و رباخواري.
    رسول گرامي اسلام كسب روزي حلال را وسيله اي براي پاك شدن از گناهان مي شمارد:
    مِنَ الذُّنُوبِ ذُنُوبُ لايُكَفِّرُها اِلاّ الهَمَّ فِي طَلَبِ الْمَعيشَةِ.14
    برخي از گناهان است كه جز تلاش براي معاش، آنها را محو نمي كند.
    همچنين رسول الله صلي الله عليه و آله ، نورانيت چهره را نيز از طريق كسب روزي حلال متذكر شد و فرمود:
    مَنْ طَلَبَ الدُّنيا حلالاً تَعَفُّفاً عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَ تَوْسيعاً عَلي عيالِهِ وَتَعَطَُّفاً عَلي جارِهِ لَقَي اللهَ وَ وَجْهُهُ كَالْقَمَرِ لَيلَة الْبَدْرِ.15
    هرگاه كسي از راه حلال، براي حفظ آبرو، خودداري از درخواست از مردم و به خاطر گشايش بر خانواده و كمك به همسايگان دنيا را طلب كند، خدا را در حالي ملاقات كرده است كه صورتش چون ماه شب چهارده مي درخشد.
    حتي رسول الله صلي الله عليه و آله ، كسي را كه در پي روزي حلال باشد، مانند شهدا مي داند و مي فرمايد:
    مَنْ طَلَبَ الدُّنْيا حَلالاً في عِفافٍ كانَ في دَرَجهِ الشُّهداءِ.16
    هر كس با آبرومندي در پي حلال دنيا باشد، در مرتبه شهدا خواهد بود.
    ايشان، غذاي پاك را وسيله استجابت دعا نيز مي داند و مي فرمايد:
    اَطِبْ طَعْمَتَكَ تَسْتجِبْ دَعْوَتَكَ.17
    غذاي پاك بخور تا دعايت مستجاب شود.
    حضرت از مؤمني كه با فرمان برداري از خداوند، در دايره شريعت به كار و كسب مشغول است، نيز چنين ياد مي كند:
    طُوبي لِمَنْ اِكْتَسَبَ مِنَ الْمُؤْمِنينَ مالاً مِنْ غَيرِ مَعْصِيتِهِ وَ اَنْفَقَهُ فِي غَيرِ مَعْصِيةٍ.18
    خوشا به حال آن مؤمني كه از راهي به جز نافرماني خدا، مالي به دست آورد.
    ايشان بهترين مال را كالايي مي داند كه از راه پسنديده به دست آيد:
    اَحَلُّ ما اَكَلَ الرَّجُلُ مِنْ كَسْبِهِ وَ كُلِّ بَيعٍ مَبْرُورٍ.19
    حلال ترين چيزي كه آدمي از آن تغذيه مي كند، مالي است كه از راه كسب و فروش پسنديده به دست آيد.
    حضرت رسول اعظم صلي الله عليه و آله درباره تأثير كسب حلال بر استجابت دعا نيز مي فرمايد:
    هرگاه كسي بخواهد دعايش مستجاب شود، بكوشد كه كسب و كارش را حلال و پاك سازد و از مظالم مردم بيرون آيد، زيرا دعاي بنده پيش خدا بالا نمي رود، در صورتي كه در شكمش، حرام يا به گردنش، مظلمه اي از مردم باشد.20
    همچنين مي فرمايد: «عبادت كردن با حرام خواري، مانند بنا (كردن خانه) روي ريگ است».21
    يعني همان گونه كه ساختمان بدون شالوده محكم، خراب مي شود و بناكننده زيان مي بيند، عبادت كسي هم كه از حرام پرهيز نمي كند، سودي نخواهد بخشيد.
    بخشي از دعاهاي اهل بيت عليهم السلام ، درباره درخواست رزق و روزي از خداوند است. پيشوايان معصوم عليهم السلام با آنكه اهل كار و تلاش بودند، در دعاهاي خويش نيز از پروردگار طلب روزي مي كردند.
    در دعاي ابوحمزه ثمالي مي خوانيم:
    پروردگارا، از فضل گسترده ات، روزي عطايم فرما!» حضرت در بخش ديگري از اين دعا، براي بي نيازي از مردم و حفظ آبروي خويش، از خداوند رزق و روزي مي طلبد و عرض مي كند: «پروردگارا! از تو در چنين سالي و چنين ماهي، طلب روزي مي كنم تا به سبب رزق حلال و پاكيزه ات از مردم بي نياز گردم.
    اثر ديگر تمناي رزق و روزي از خداوند، رهايي از دل مشغولي و رسيدن به آرامش نفس است. چنان كه سعدي مي گويد:

    خداوندِ روزي به حق، مشتغل

    پراكنده روزي، پراكنده دل


    با مهيا بودن رزق و روزي، راه بندگي خداوند نيز هموارتر است. امام سجاد عليه السلام در دعاي مكارم الاخلاق عرضه مي دارد: «خدايا از پي روزي مي روم، ولي از تو مي خواهم مرا در سختي ها و گرفتاري هاي آن كفايت فرمايي تا از بندگي تو باز نمانم».22 امام رضا عليه السلام نيز مي فرمايد:
    اِنَّ الْاِنْسانَ اِذَا ادَّخَرَ طَعامَ سَنَتِهِ، خَفَّ ظَهْرُهُ وَ اسْتَراحَ.23
    چون آدمي خوراك سال خويش را ذخيره كند، بارش سبك مي شود و آسايش مي يابد.
    در حديثي از رسول خدا صلي الله عليه و آله در اين باره آمده است:
    اَللّهُمَّ بارِكْ لَنا في الْخُبْزِ، وَ لا تُفَرِّقْ بَيْنَنا وَ بَيْنَهُ! فَلَوْلَا الْخُبْزُ ماصَلَّيْنا وَ لاصُمْنا وَ لا اَدَّيْنا فَرائِضَ رَبِّنا عزّوَجلّ.24
    پروردگارا! نان را بر ما مبارك گردان و ميان ما و نان جدايي مينداز؛ كه اگر نان (غذا) نبود، بر انجام دادن نماز و روزه و واجبات پروردگارمان توانا نبوديم.

نویسندگان کتاب

مناسبت های مرتبط با این کتاب

بخش های مرتبط در این کتاب

بخش های مرتبط در کتاب های دیگر