نوروز؛ فرصت‌ها و مراقبت‌ها در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

نوروز؛ فرصت‌ها و مراقبت‌ها

ابراهيم اخوي

الف) هوشمندي
توانايي سازگاري و هماهنگي با شرايط، يكي از تعريف‌هايي است كه در دانش روان‌شناسي براي هوش در نظر گرفته‌اند. در آموزه‌هاي ديني هم اين نگاه وجود دارد. پيامبر گرامي اسلام صلي الله عليه و آله در تعبيري آشنا فرمود:
اُطْلُبُوا الخَيْرَ دَهرَكُمْ كُلَّهُ وَ تَعَرَّضُوا لِنَفَحاتِ اللهِ، فَإِنَّ لله نَفَحاتٍ مِنْ رَحْمَتِهِ يُصِيبُ بها مَن يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ.1
در سراسر عمر خود جوياي خير و خوبي باشيد و خويشتن را در معرض نسيم‌هاي خداوندي قرار دهيد؛ زيرا نسيم رحمت خدا گه‌گاه مي‌وزد و به هر يك از بندگانش كه او بخواهد، مي‌رسد.
بر اين اساس، هنگامي كه براي فرد هوشمند، فرصت‌هاي معنوي مناسب پديد مي‌آيد، خود را براي بهره‌مندي مناسب از آن آماده مي‌كند. حضرت اميرالمؤمنين علي عليه السلام در اين باره مي‌فرمايد:
إنَّ لِلْقُلوبِ شَهوَةً وَ إقبالاً و إدباراً فَائتوها مِنْ قِبَلِ شَهوتَهِا وَ إقبالِها فَإِنَّ القَلبَ إذا اُكرِهَ عَمِيَ.2
دل‌ها داراي ميل، اقبال و ادبارند. شما از رهگذر ميل و اقبال آن، بدان راه يابيد؛ كه اگر دل به كاري وادار شود، كور مي‌شود.
هنگامي كه ساختار رواني انسان‌ها براي انجام كارهاي شايسته آمادگي دارد، مي‌تواند با ظرفيت بالاتري كار شايسته انجام دهد. بزرگان به پديدآيي فضاي روان‌شناختي براي انجام كارهاي شايسته، تأكيد داشته‌اند.
با آغاز سال نو، روح تازه‌اي در جان افراد دميده مي‌شود. اين فرصت مانند سكوي پرش به سوي نيكي‌هاست؛ نيكي‌هايي كه در قرآن كريم، به پيشي گرفتن در آن تشويق شده‌اند.3 اين فضاي زيبايي كه با آغاز سال نو و طراوت فصل بهار، در اهالي نوروز پديد مي‌آيد، فرصتي براي تجربه‌هاي تازه معنوي است. برخي تنها نيازمند تغيير نگاه هستند تا آداب و تشريفات نوروزي خود را به سوي آسماني و معنوي شدن، تغيير دهند. خداوند در قرآن اين تغيير نگاه را به همگان سفارش كرده و از مؤمنان خواسته است تا از شرايط مادي خود براي توشه‌اندوزي معنوي، بهره گيرند. سفارش خداوند به ايمان‌آورندگان چنين است:
وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ. (قصص: 77)
در آنچه خدا به تو داده است، سراي آخرت را بجوي و بهره‌ات را از دنيا فراموش مكن و نيكي كن همچنان‌كه خدا به تو نيكي كرده است.
رسول اكرم صلي الله عليه و آله نيز ما را به بهره‌مندي از سفره مهر الهي دعوت كردند و فرمودند:
تَعَرَّضُوا لِرَحمةِ الله بِما أمَرَكُمْ بِهِ مِنْ طاعَتِهِ.4
با فرمان بردن از اوامر خداوند، خود را در معرض رحمت او قرار دهيد.
اكنون كه در روزهاي پرتكاپوي نوروز قرار داريم، با نگاهي تازه به فرصت‌هاي اين مناسبت، مي‌توان بيشتر بهره‌ جست. ازاين‌رو، براي آشنايي بيشتر، به برخي زمينه‌هاي معنوي اشاره مي‌شود.

1. رسيدگي به خود و خانه
يكي از تشريفات نوروز، آماده‌سازي خانه براي پذيرايي از مهمانان است. خانه‌تكاني، رسمي ديرينه است كه در استقبال از نوروز، حال و هواي ويژه‌اي دارد. آراستگي و پوشيدن لباس‌هاي نو و پاكيزه نيز از آداب اين مراسم باستاني است. مي‌توان به چنين اقداماتي، رنگ معنوي بخشيد. با نگاهي به آموزه‌هاي ديني، به ارزشمندي چنين تصميمي پي مي‌بريم:

ارزش خانه‌تكاني
درباره فضيلت رسيدگي به خانه، روايت‌هاي بسياري هست كه به برخي از آنها اشاره مي‌شود. امام صادق عليه السلام فرمود:
سَألَتْ اُمُّ سَلَمَةَ رَسول الله صلي الله عليه و آله عَن فَضلِ النساءِ في خِدَمَةِ أزواجِهِنَّ، فقال: أيُّما امرَأةٍ رَفَعَتْ مِنْ بَيتِ زَوجِها شيئا مِن مَوضِعٍ إلي موضع تُرِيدُ بِهِ صَلاحا إلاّ نَظَرَ اللهُ إليها وَ مَنْ نَظَرَ اللهُ إلَيْهِ لَم يُعَذِّبْهُ.5
امّ سلمه از رسول خدا صلي الله عليه و آله درباره فضيلت خدمت كردن زنان به شوهرانشان پرسيد. آن حضرت فرمود: هر زني كه در خانه شوهر خود به قصد مرتب كردن آن، چيزي را جابه‌جا كند، خداوند به او نظر افكند و هر كه خداوند به او نظر كند، عذابش ندهد.

ارزش پاكيزگي
اسلام به پاكيزگي، نگاه ممتازي دارد.
روشن است كه چنين پيشرفتي در زمينه بهداشت، مرهون تلاش‌ها و شناخت‌افزايي پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و جانشينان گرامي ايشان است. با نگاهي به روايات، به جملات تشويقي معصومان در اين باره آشنا مي‌شويم:
پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله : «تَنَظَّفوا بِكُلِّ ما استَطَعتُمْ: فَإِنَّ الله تَعالي بَنَ الاسلامَ عَلَي النَّظافَةِ، وَلن يَدخُلَ الجَنَّةَ إلاّ كُلُّ نَظيفٍ؛ خودتان را با هر وسيله‌اي كه مي‌توانيد پاكيزه كنيد؛ زيرا خداوند متعال اسلام را بر پايه پاكيزگي بنا كرده است و هرگز به بهشت نرود مگر كسي كه پاكيزه باشد».6
پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله : «أحْسِنوا لِباسَكُمْ، وَ أصْلِحوا رِحالَكُم، حتّي تَكونوا كَأَنكُم شامَةٌ في النّاسِ؛ لباس خوب بپوشيد و خانه‌هايتان را آباد كنيد تا در ميان مردم مانند خالِ رخساره باشيد».7
امام صادق عليه السلام : «غَسلُ الإناءِ وَ كَسحُ الفِناءِ، مَجلَيَةٌ للرِّزقِ؛ شستن ظرف و جارو زدن جلوي در منزل، باعث جلب روزي مي‌شود».8
امام صادق عليه السلام : «خداوند زيبايي و خودآرايي را دوست دارد و بينوايي و فقرنمايي را ناخوش مي‌دارد. هرگاه خداوند به بنده‌اي نعمتي مي‌دهد، دوست دارد اثر آن را در او ببيند. گفته شد: چگونه؟ فرمود: لباس تميز بپوشد، خود را خوش‌بو كند، خانه‌اش را گچ‌كاري كند، جلو در حياط خود را برويد، حتي روشن كردن چراغ پيش از غروب خورشيد، فقر را مي‌برد و روزي را زياد مي‌كند».9
امام رضا عليه السلام : «مِن أخلاقِ الأنبياءِ التَّنَظُّفُ؛ پاكيزگي از اخلاق پيامبران است».10

كمك به همسر
برخي آقايان در خانه‌تكاني سهمي ندارند. همچنين گروهي به بهانه كارهاي بيرون، از موهبت كمك به همسر و خدمت به او باز مي‌مانند. با نگاهي به روايات، درمي‌يابيم همكاري همسران در خانه، جايگاه معنوي شايسته‌اي دارد. پيامبر گرامي اسلام مي‌فرمايند: «إذا سَقَي الرجلُ امرَأَتَهُ اُجِرَ؛ هرگاه مرد به زن خود آبي بنوشاند، پاداش بَرَد».11
آن حضرت در سخني ديگر فرمودند:
لا يَخدُمُ العِيالَ إلاّ صِدِّيقٌ أو شَهيدٌ رَجُلٌ يُرِيدُ اللهُ بِهِ خَيْرَ الدنيا وَ الآخِرَةِ.12
به زن خود خدمت نكند، مگر صدّيق يا شهيد يا مردي كه خداوند خير دنيا و آخرتِ او را بخواهد.
و فرمودند:
خِدمَةُ العِيالِ كَفّارَةٌ لِلكَبائر و تُطفئُ غَضَبَ الرَّبِّ.13
خدمت كردن به خانواده، كفاره گناهان بزرگ است و خشم پروردگار را فرو مي‌نشاند.

2. ديد و بازديد
رويكرد دين اسلام، اجتماعي‌سازي پيروان خود است. تنهايي در اسلام جايگاهي ندارد. البته ممكن است در شرايط خاص، سفارش شود. بحران تنهايي در جهان امروز به گونه‌اي است كه نمي‌توان آن را انكار كرد. امروزه با گسترش ابزارهاي ارتباط مجازي، مانند ارتباطات اينترنتي، تلفن همراه و نيز سوق يافتن انسان‌ها به زندگي مدرن و آپارتمان‌نشيني، موجي از تك‌روي و تنهايي، آنها را فرا گرفته است. يكي از نويسندگان در سخني زيبا، به اين نكته اشاره مي‌كند و مي‌نويسد: «ما توانستيم به كرات ديگر برويم و برگرديم، ولي هنوز به همسايه خود سر نزديم».
تنهاگرايي انسان‌هاي مدرن، به حاشيه رفتن روابط خانوادگي را دربرگرفته است. برخي افراد نزديك خانواده هم ممكن است مدت‌ زيادي با هم ارتباطي نداشته باشند و با توجيه دشواري و هزينه ارتباط يا با خيال جاي‌گزيني ارتباطات تلفني و به ويژه پيامكي، خود را از چنين موهبتي محروم مي‌كنند. در آموزه‌هاي ديني، مشوق‌هاي بسياري براي اجتماعي‌سازي وجود دارد. سفارش به حضور در مسجد و برنامه‌هاي معنوي آن، به ويژه نماز جماعت، سفارش به عيادت، سفارش به فعاليت‌هاي اجتماعي و خدمت‌رساني به مردم، سفارش به تعاون و همكاري‌هاي جمعي، جزو اين مشوق‌هاست. صله رحم و پيوند خويشاوندي نيز از وظايفي است كه در برنامه دين، توجه جدي و وجوبي به آن شده و كسي كه چنين وظيفه‌اي را ترك كند، گناه‌كار است. در نگاه روايات، سياست‌هاي تشويقي فراواني براي انجام اين پيوند اجتماعي ديده مي‌شود كه در مقابل با تهديدهايي، افراد از ترك آن منع شده‌اند.
برخي روايات ديد و بازديد عبارتند از:
پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله : «صله رحم، خانه‌ها را آباد و عمرها را زياد مي‌كند، هر چند به جا آورندگان صله رحم از نيكان نباشند».14
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «صله رحم، حساب [قيامت] را آسان مي‌كند و از مرگِ بد نگه مي‌دارد».15
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «مردمان بدكرداري كه نيكوكار هم نيستند، صله رحم به جاي مي‌آورند و در نتيجه دارايي‌هايشان زياد و عمرهايشان طولاني مي‌شود، چه رسد به اينكه نيكوكار و نيك باشند».16
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «گاهي مي‌شود از عمر كسي سه روز باقي مانده است، اما صله رحم به جاي مي‌آورد. پس خداوند آن را تا سي سال به تأخير مي‌اندازد و گاه مي‌شود كه از عمر كسي سي سال باقي مانده است، اما قطع رحم مي‌كند. پس خداوند آن را به سه روز تبديل مي‌كند».17
امام علي عليه السلام : «مردي خدمت پيامبر آمد و عرض كرد: مرا كاري بياموز كه به سبب آن، خداوند و بندگانش مرا دوست بدارند و خدا ثروتم را زياد كند و تندرستم بدارد و عمرم را دراز گرداند و با شما محشورم فرمايد. پيامبر فرمود: اين شش چيز كه برشمردي، نياز به شش كار دارد: اگر خواهي خداوند تو را دوست بدارد، از او بترس و تقواي او پيش گير؛ اگر خواهي كه مردمان دوستت بدارند، به آنان نيكي كن و چشم طمع از دست آنان برگير؛ اگر خواهي خداوند دارايي تو را زياد گرداند، مالت را پاك كن؛ اگر خواهي كه خداوند تو را تندرست بدارد، زياد صدقه بده؛ اگر خواهي كه خداوند عمرت را دراز گرداند، صله ارحام كن و اگر خواهي كه تو را با من محشور فرمايد، در پيشگاه خدايِ واحدِ قهار سجده‌هاي طولاني كن».18
امام علي عليه السلام : «صِلُوا أرحامَكُم ولو بالسَّلامِ، يقولُ اللهُ تباركَ و تعالي: وَاتَّقُواْ اللّهَ الَّذِي تَسَاءلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا؛19 با يك سلام هم كه شده صله ارحام كنيد؛ زيرا خداوند تبارك و تعالي مي‌فرمايد: از خدايي كه به نام او از يكديگر چيزي مي‌طلبيد، بترسيد و از بريدن خويشاوندي‌ها پروا كنيد، همانا خداوند ناظر بر اعمال شماست».20
امام باقر عليه السلام : «صله رحم، اعمال را پاك مي‌كند، دارايي‌ها را فزوني مي‌‌بخشد، بلا را دور مي‌گرداند، كار حساب‌رسي [در قيامت] را آسان مي‌كند و مرگ را به تأخير مي‌اندازد».21
امام باقر عليه السلام : «صله رحم، خلق و خوي را نيكو، دست را بخشنده، جان را پاكيزه و روزي را زياد مي‌كند و اجل را به تأخير مي‌اندازد».22
امام باقر عليه السلام : «وَجَدْنا فِي كِتابِ رَسولِ الله صلي الله عليه و آله : إذا قَطَعُوا الأرحامَ جُعِلَتِ الأمْوالُ في أيْدِي الأشرارِ؛ در كتاب رسول خدا صلي الله عليه و آله ‌ديديم كه هرگاه مردم پيوند خويشاوندي يكديگر را ببرند، اموال و دارايي‌ها در دست بدكاران قرار گيرد».23
امام صادق عليه السلام : «صله رحم و نيكوكاري، حساب را آسان مي‌‌سازند و از گناهان نگه مي‌دارند؛ پس صله ارحام به جاي آوريد و به برادران خود نيكي كنيد، گرچه با سلام كردني نيكو و جواب سلام دادن باشد».150
دين اسلام، پيروانش را به برقراري ارتباط تشويق مي‌كند كه پيشتر ارتباطشان قطع شده است. همچنين از پيروان خود مي‌خواهد در ايجاد پيوند اجتماعي، پيش‌قدم شوند. در اين باره روايت حضرت خواندني است.
ابوذر غفاري مي‌گويد: «رسول خدا صلي الله عليه و آله هفت سفارش به من فرمود: مرا سفارش كرد كه به پايين‌تر از خودم بنگرم و به كسي كه بالاتر از من است ننگرم. مرا به دوست داشتن مستمندان و نزديك شدن به آنان سفارش فرمود. مرا سفارش فرمود كه حقيقت را بگويم، اگرچه تلخ باشد. مرا سفارش فرمود كه با خويشاوندانم پيوند برقرار كنم، هر چند آنان پشت كنند. سفارشم فرمود كه در راه خدا از سرزنش هيچ سرزنش‌گري نهراسم مرا سفارش فرمود كه ذكر لا حول و لا قوّة الا بالله [العليّ العظيم] را زياد بگويم؛ زيرا از گنج‌هاي بهشت است».151
البته مانند همه برنامه‌هاي ديگر ديني، قوانيني نيز براي اين پيوندها قرار داده شده است كه با رعايت آن مي‌توان كيفيت و مدت زمان ارتباط را بهينه‌سازي كرد.

3. مهمان‌داري و سفره انداختن
يكي ديگر از سنت‌هاي پسنديده نوروز، سفره انداختن و غذا دادن به مهمانان است. اين كار ممكن است به شكل برنامه عادي و معمولي جلوه كند، ولي با افزودن چاشني «نيت» به آن، رنگ و بويي تازه مي‌گيرد و عطر معنوي آن، فضاي مهماني را پر مي‌كند. خانمي كه به نيت اطعام و انجام اين سنت، به پخت و پز مي‌پردازد، با كسي كه براي فخرفروشي و جلب تعريف و تمجيد ديگران به اين كار رو مي‌آورد، تفاوت بسياري دارد. در آموزه‌هاي ديني، درباره اطعام و سفره انداختن، سخنان جالب و شنيدني وجود دارد. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله مي‌فرمايد: «بهترين شما كسي است كه مردم را اطعام كند، به همگان سلام گويد و شب هنگام كه مردم خوابند، او نماز گزارد».26
آن حضرت در روايت ديگري، با تأكيد بر نقش سفره انداختن در افزايش درآمد و روزي، چنين مي‌فرمايد: «خانه‌اي كه در آن اطعام مي‌شود، خير و بركت، سريع‌تر از فرو رفتن تيغ در كوهان شتر، به آن مي‌رسد».27
امام علي عليه السلام ، رسيدگي به خويشاوندان و دعوت از آنان براي مهماني را يكي از وظايف برخورداران از اقتصاد خوب برمي‌شمرد و مي‌فرمايد: «هر كه خداوند به او ثروتي دهد، بايد با آن به خويشانش، رسيدگي و مهمان‌داري كند».28
نداشتن مهمان و بخل در اطعام سبب محروميت‌هاي مالي و معنوي مي‌شود. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله در اين باره مي‌فرمايد: «به هر خانه‌اي كه مهمان به آن وارد نشود، فرشتگان وارد نمي‌شوند».29

4. عيدي دادن
هديه دادن، به شكل‌هاي گوناگون، يكي از فرصت‌هاي معنوي روزهاي نخست سال شمرده مي‌شود. اين برنامه زيبا، آثار فردي و اجتماعي فراواني دارد. با نگاهي به آموزه‌هاي ديني، به اين نتيجه مي‌رسيم كه سنت هديه دادن، در پيدايش محبت و افزايش آن، سهم بسزايي دارد. هديه دادن و پذيرفتن هديه، از رفتارهاي اخلاقي و پسنديده به شمار مي‌آيد. در روايتي آمده است:
اُتيَ عليٌّ عليه السلام بِهَديَّةِ النَّيروزِ، فقالَ: ما هذا؟ قالوا: يا أميرَالمُؤمِنينَ، اليَومُ النَّيروزُ، فقالَ عليه السلام : اِصنَعوا لَنا كُلَّ يَومٍ نَيروزا.30
در نوروز، هديه‌اي خدمت امام علي عليه السلام آوردند. حضرت پرسيد: اين چيست؟ عرض كردند: اي اميرالمؤمنين! امروز نوروز است. امام فرمود: هر روزمان را نوروز كنيد!
انتخاب هديه يكي از ملاك‌هاي سنجش شخصيت هديه‌دهنده است. انسان‌ بر اساس انتخاب‌هايي كه دارد، شناخته مي‌شود و گزينش هديه مناسب، نشان‌دهنده ابعاد شخصيت هديه‌دهنده است. در اين باره، سخن امام علي عليه السلام شنيدني است:
ثَلاثَةٌ تَدُلُّ عَلي عُقولِ أربابِها: الرَّسولُ، و الكِتابُ و الهَدِيَّةُ.31
سه چيز است كه نشانه خردِ صاحبان آنهاست: فرستاده، نامه و هديه.
به نظر كارشناسان اخلاق و روان‌شناسي، بهتر است به جاي پرداخت پول، هديه مناسبي براي فرد بخريد تا بدين گونه، محبت بيشتري صادر شود. فرد نيز درمي‌يابد به اندازه‌اي عزيز بوده كه به خاطر او، وقت صرف و هديه‌اي برايش تهيه شده است. همچنين با دادن پول به ديگران، به ويژه كودكان، نوعي تعلق و توجه به پول آموزش داده مي‌شود كه از نظر آموزشي، كار مناسبي نيست.
هديه فقط براي غريبه‌ها نيست. يكي از كساني كه در اولويت دريافت هديه هستند، همسر و فرزندانند. هديه مي‌تواند به شكل سوغات يا ديگر مناسبت‌ها، براي خانواده تهيه شود. پيامبر خدا صلي الله عليه و آله آن‌قدر به اين مسئله تأكيد داشتند كه اصل وجود هديه را ضروري، و مقدار و كميت آن را بي‌اهميت مي‌دانستند. در روايتي مي‌خوانيم:
إذا خَرَجَ أحَدَكُم إلي سَفَرٍ ثُمّ قَدِمَ علي أهلِهِ فَلْيُهدِهِم وَلْيُطْرِفُهم ولو حِجارَةً.32
هرگاه يكي از شما به سفر رفت، در بازگشت حتي اگر شده، يك قطعه سنگ براي خانواده‌اش، هديه و تحفه بياورد.
حضرت رسول صلي الله عليه و آله بر محبت‌آفريني هديه تأكيد دارند. در روايات زيبايي چنين آمده است:
تَهادَوا تَحابُّوا، تَهادُوا فَإِنَّها تَذْهَبُ بِالضَّغائنِ.33
به يكديگر هديه دهيد، تا نسبت به همديگر با محبت شويد. به يكديگر هديه دهيد؛ زيرا هديه كينه‌ها را مي‌برد.
فإنَّ الهَدِيَّةَ تَسِلُّ السَّخائمَ، وَ تُجلي ضَغائنَ العَداوَةِ وَالأحقادِ.34
براي يكديگر هديه ببريد؛ زيرا هديه بدخواهي‌ها را [از دل‌ها] بيرون مي‌كشد و كينه‌هاي دشمني و نفرت‌ها را برطرف مي‌كند.
الهَدِيَّةُ تُذهِبُ الضَّغائنَ مِنَ الصُّدورِ.35
هديه دادن، كينه‌ها را از سينه‌ها مي‌برد.
الهَدِيَّةُ تُورِثُ المَوَدَّةَ وَ تَجدُرُ الاُخُوَّةَ وَ تُذهِبُ الضَّغينَةَ، تَهادُوا تَحابُّوا.36
هديه دادن محبت مي‌آورد و برادري را نگه مي‌دارد و كينه و دشمني را مي‌برد. براي يكديگر هديه ببريد تا دوستدار هم شويد.
امام علي عليه السلام ، هديه را برتر از صدقه دادن مي‌شمارند و مي‌فرمايند: «لَأن اُهدِي لأخِي المُسلِمِ هَدِيَّةٌ تَنفَعُهُ أحَبُّ إلَيَّ مِن أن أتَصَدَّقَ بِمِثلِها؛ اگر به برادر مسلمان خود هديه‌اي دهم كه به كارش آيد، خوش‌تر است نزد من از اينكه همانند آن هديه صدقه دهم».37
از نگاه آموزه‌هاي ديني، پذيرفتن هديه احترام گذاشتن به هديه‌دهنده است. در سخني از پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله چنين آمده است:
مِن تَكرِمَةِ الرّجُلِ لأخيهِ المُسلمِ أن يَقبَلَ تُحفَتَهُ، وَ يُتحِفَهُ بما عِنْدَهُ، وَلا يَتَكَلّفَ لَهُ شيئا.38
از احترام مرد به برادرش اين است كه پيشكش او را بپذيرد و از همان چيزي كه نزد خود دارد، به او پيش‌كشي دهد و براي پيشكش دادن چيزي به او، خود را به تكلف و زحمت نيندازد.
گاهي سخن حكيمانه‌اي مي‌تواند بهترين تحويل براي ديگران باشد و جرقه تغيير بزرگي را ايجاد كند. در روايات نيز به اين مسئله اشاره شده است. در سخني از رسول خدا صلي الله عليه و آله مي‌خوانيم:
ما أهدي المَرءُ المُسلمُ علي أخيهِ هَدِيَّةٌ أفضَلَ مِن كَلِمَةِ؛ يَزيدُهُ اللهُ بها هُدي، وَ يَرُدُّه عن رَدي.39
بهترين هديه‌اي كه انسان مسلمان به برادر خود مي‌دهد، سخن حكيمانه‌اي است كه خداوند به سبب آن بر هدايت او بيفزايد و از هلاكت بازش دارد.
نمونه‌اي از اين هدايا، به واسطه فرشته وحي به پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله تقديم شد. «جبرئيل عليه السلام نزد پيامبر آمد و عرض كرد: اي رسول خدا! خداوند تبارك و تعالي مرا با هديه‌اي سوي تو فرستاده است كه قبل از تو آن را به هيچ كس نداده است. رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: گفتم: آن چيست؟ جبرئيل گفت: شكيبايي و بهتر از آن. گفتم: آن ديگر چيست؟ گفت: اخلاص و بهتر از آن. گفتم: آن چيست؟ گفت: يقين و بهتر از آن. گفتم: آن چيست؟ جبرئيل گفت: پلكان آن توكل بر خداوند عزوجل است. گفتم: توكل بر خداوند عزوجل چيست؟ گفتن: دانستن اين نكته كه مخلوق نه زياني مي‌‌زند و نه سودي مي‌رساند، نه چيزي مي‌دهد و نه جلوي چيزي را مي‌گيرد و چشم اميد بر كندن از مردم است».310

5. برنامه‌ريزي
تدبير و داشتن برنامه در زندگي، يكي از نشانه‌هاي موفقيت و رشديافتگي است. مديريت امكانات و سامان‌دهي، از نشانه‌هاي انسان‌هاي موفق است. امام صادق عليه السلام ، تدبير را يكي از نشانه‌هاي ايمان مي‌شمارد و مي‌فرمايد:
لا يَسْتَكمِلُ عبدٌ حقيقةَ الايمانِ حتّي تكونَ فيه خِصالٌ ثلاثٌ: الفِقهُ في الدِّينِ وَ حُسْنُ التَّقديرِ في المَعيشَةٍ و الصَّبرُ عَلَي الرَّزايا.41
بنده‌اي حقيقت ايمان را به كمال نمي‌رساند، مگر آنكه سه خصلت در او باشد: فهم در دين، برنامه‌ريزي درست در امر معاش و شكيبايي در برابر گرفتاري‌ها.
امير مؤمنان عليه السلام برنامه‌ريزي درست را ستون زندگي موفق مي‌شمارد و مي‌فرمايد:
قِوامُ العَيشِ حُسنُ التَّقديرِ وَ مِلاكُهُ حُسنُ التَّدبيرِ.42
ركنِ زندگي، برنامه‌ريزي درست است و پايه آن، مديريت صحيح.
در ايام نوروز، هر فردي با چنين فرصتي روبه‌رو مي‌شود. براي نمونه، كسي كه سرپرست خانواده است، نسبت به هزينه‌هاي پيش رو، دست به قلم مي‌برد و از مدت‌ها پيش با تدارك نيازمندي‌هاي خانه، خود را براي اين جشن آماده مي‌كند. همچنين مديريت روابط و تنظيم برنامه‌هاي رفت و آمد،‌ از ديگر فرصت‌هاي برنامه‌ريزي است. برخي در ميان انبوه برنامه‌هاي فشرده نوروز، دنبال فرصتي براي عبادت و انجام مستحبات اين ايام هستند. گروهي ديگر نيز از دانش غفلت نمي‌كنند و با مطالعه، روزهاي اول سال را با انديشه‌اي استوار، آغاز مي‌كنند. با مديريت درست زمان و شرايط ويژه روزهاي نخست سال مي‌توان بهره‌وري بيشتري داشت.

6. زيارت مسافران ابديت
يكي از سنت‌هاي نوروز كه برخي آن را در آخرين جمعه يا نخستين جمعه سال انجام مي‌دهند، زيارت مسافراني است كه به ابديت كوچ كرده‌اند. با ايجاد پيوند با گذشتگان، در زندگي استحكام عاطفي بيشتري ايجاد مي‌شود و بركات معنوي بسياري پديد مي‌آيد. در سخني از امام علي عليه السلام آمده است:
زُورُوا مَوتاكُم؛ فَإنّهم يَفرَحُونَ بِزِيارَتِكُم، وَلْيَطلُبِ الرَّجُلُ حاجَتَهُ عِندَ قَبرِ أبيهِ وَ اُمِّهِ بعدَ ما يَدعُوا لَهُما.43
اموات خود را زيارت كنيد؛ زيرا آنان از ديدار شما خوش‌حال مي‌شوند. انسان بايد بعد از آنكه بر سر قبر پدر و مادر خود برايشان دعا كرد، حاجت خود را [از خدا] بخواهد.
شخصي از امام صادق عليه السلام پرسيد: «انسان سر قبر پدر خود و خويشاوند و غريبه مي‌رود، آيا اين كار براي او سودي دارد؟ حضرت فرمود: آري، همان‌طور كه اگر به يكي از شما هديه‌اي داده شود، خوش‌حال مي‌گردد، مرده نيز از كار شما خوش‌حال مي‌شود».44

7. عيادت از بيماران
بيماران، به توجه ديگران نياز بيشتري دارند. عيادت از بيماران، روح تازه‌اي در جان نوروزيان مي‌دمد و سبب مهرورزي و همدلي بيشتر مي‌شود. در آموزه‌هاي ديني، آداب ويژه‌اي براي عيادت برشمرده شده است كه عبارتند از: كوتاه كردن زمان عيادت، بردن تحفه‌ براي بيمار، مانند خوراكي‌هاي مفيد و تكرار عيادت. در اين باره به چند روايت اشاره مي‌شود:
پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله : «عُدْ مَن لا يَعودُكَ، و أهدِ مَن لا يُهدي لكَ؛ از كسي كه به عيادت تو نمي‌آيد، عيادت كن و به كسي كه به تو هديه نمي‌دهد، هديه بده».45
پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله : «أعظَمُ العِيادَةِ أجرا أخفُّها؛ پراجرترين عيادت، كوتاه‌ترين آن است».46
پيامبر اعظم صلي الله عليه و آله : «أغِبّوا في العِيادَةِ وَ أربِعوا؛ هر دو ـ سه روز يك بار به عيادت بيمار برويد».47
امام علي عليه السلام : «إنّ مِن أعظَمِ العُوّادِ أجرا عندَاللهِ عَزَّوجلَّ لَمَن إذا عادَ أخاهُ خَفَّفَ الجُلوسَ، إلاّ أن يَكونَ المَريضُ يُحِبُّ ذلكَ وَ يُريدُهُ وَ يَسألُهُ ذلكَ؛ بزرگ‌ترين پاداش را نزد خداوند عزوجل، عيادت‌كننده‌اي دارد كه هرگاه به عيادت برادرش برود، زمان كوتاهي نزد او بنشيند، مگر اينكه خود بيمار دوست داشته باشد و از او بخواهد كه بيشتر بنشيند».48
امام صادق عليه السلام : «تَمامُ العِيادَةِ للمَريضِ أن تَضَعَ يَدَكَ علي ذِراعِهِ وَ تُعَجِّلَ القِيامَ مِن عِندِهِ؛ فإنَّ عِيادَةَ النَّوكي أشَدُّ عَلَي المَريضِ مِن وَجَعِهِ؛ عيادت كامل، اين است كه دستت را روي بازوي بيمار بگذاري و زود از پيش او برخيزي؛ زيرا عيادت احمق‌ها [كساني كه شرايط بيمار را درك نمي‌كنند] براي بيمار سخت‌تر از درد خود اوست».49
يكي از پيروان امام صادق عليه السلام گفت: «يك نفر از ياران حضرت بيمار شد و ما عده‌اي از ياران امام بوديم كه براي عيادت او رفتيم. در راه با حضرت صادق عليه السلام مواجه شديم. از ما پرسيد: كجا مي‌رويد؟ عرض كرديم: به عيادت فلاني مي‌رويم. فرمود: بايستيد. ما ايستاديم. حضرت فرمود: آيا سيبي، بِهي، تُرنجي، كمي عطر يا تركه‌اي خوش‌بو همراه يكي از شما هست؟ عرض كرديم: از اين چيزها با خود نداريم. حضرت فرمود: مگر نمي‌دانيد كه بيمار از اينكه چيزي برايش ببرند، آرامش مي‌يابد؟»50

8. فرصت احترام به سالمندان
با ماشيني شدن زندگي انسان‌ها و ارمغان‌هاي غربي كه تلويزيون به نمايش مي‌گذارد، شاهد افول احترام در روابط اجتماعي هستيم. هنگامي كه ارتباطات در دنياي مجازي هيچ حد و مرزي نشناسد، در دنياي واقعي نيز به مرور از قواعد اصيل آن تهي مي‌شود. بر اين اساس، توجه به نكته‌هاي اخلاقي دين در ارتباط با ديگران، به ويژه كساني كه از بزرگان فاميل شناخته مي‌شوند و موي سپيدشان، نشانه ضرورت احترام است، بيشتر نمايان مي‌شود. در روايات، سپيدمويان از جايگاه ويژه‌اي برخوردارند و احترام به آنها، احترام به خدا شمرده شده است. در ديد و بازديدهاي نوروزي، همراه با سنت‌هاي اصيل اسلامي و ايراني، آداب احترام به بزرگ‌ترها، از زمان تحويل سال و خواندن صفحه‌اي از آيات نور، توسط بزرگ مجلس آغاز مي‌شود و با گرفتن نخستين عيدي‌ها از دست بزرگ خانواده، ادامه مي‌يابد. به پاس‌داشت چنين آداب نيكي، آموزه‌هاي ديني هم در اين باره مرور مي‌شود:
پيامبر خدا صلي الله عليه و آله : «مِن إجلالِ اللهِ إجلالُ ذي الشَيبَةِ المُسلمِ؛ احترام نهادن به مسلمان سال‌خورده، احترام به خداوند است».51
امام صادق عليه السلام : «عَظَّمُوا كِبارَكُم و صِلُوا أرحامَكُم؛ بزرگ‌سالان خود را احترام كنيد و صله ارحام به جاي آوريد».52
امام صادق عليه السلام : «ليسَ مِنّا مَن لَم يُوَقِّرْ كَبيرَنا وَ يَرحَمْ صَغِيرَنا؛ ‌از ما نيست كه به بزرگ‌سالان ما حرمت ننهد و با خردسالانمان مهربان نباشد».53