سخن سردبير در یادداشت های شما ذخیره شد. توجه داشته باشید که یادداشت ها موقت بوده وبعداز خروج شما حذف خواهد شد.

سخن سردبير

1. به جرئت مي‌توان گفت آن‌قدر كه براي گسترش امواج راديويي و بسط شبكه‌هاي تلويزيوني در اين سامان، دغدغه وجود دارد، براي توليد ادبيات مناسب در زمينه اخلاق رسانه‌اي وجود ندارد. ازاين‌رو، با اينكه امروزه امواج متعدد راديويي و كانال‌هاي مختلف تلويزيوني داريم و تعداد آنها هم رو به افزايشند، تعداد كتاب‌هاي مربوط به اخلاق رسانه‌اي به زبان فارسي حتي به عدد انگشتان يك دست هم نمي‌رسد. به همين دليل،‌ برنامه‌هاي تهيه‌شده، پشتوانه نظري جدّي با رويكرد ديني ندارند. در بيشتر موارد، ـ البته نه لزوماً فقط به همين دليل ـ از مسير درست و سالم دور افتاده. آن‌گاه فرياد وا اسلاما و وا اخلاقاي گروهي از به اصطلاح دل‌سوزان به گوش مي‌رسد، بدون اينكه اين بزرگواران زحمت تهيه مباني و اصول مناسب اخلاقي و اسلامي براي رسانه‌ها را به خود بدهند.
اين كم‌كاري‌ها وقتي مسئله‌برانگيز مي‌شود كه در فرهنگ اسلامي بنا به روايتي، مهم‌ترين هدف رسالت رسول مكرم اسلام صلی الله علیه و آله ، تتميم و تكريم مكارم و فضايل اخلاقي بوده است.1 يعني در پيروي از حضرت محمد صلی الله علیه و آله ، بخش قابل توجهي از توصيف، تبليغ و تبيين ديني بايد جهت‌گيري اخلاقي داشته و درصدد دروني‌سازي فضايل اخلاقي باشد كه از مصاديق آن، مباحث و مسائل مربوط به تعامل اخلاق و رسانه‌هاست.
2. مسائل و پرسش‌هاي متعدد و متنوعي در زمينه اخلاق رسانه‌اي، متناسب با فرهنگ خودي، پاسخ درخور نيافته‌اند. از جمله اين پرسش‌ها عبارتند از: نسبت بين اخلاق و رسانه به ويژه رسانه‌هاي جمعي چيست و چگونه است؟ اخلاق در اهداف و اجراي كارهاي رسانه‌اي چه نقشي دارد؟ با توجه به ملاحظات اخلاقي، حدود مجاز ورود به حريم خصوصي ديگران (به ويژه مسئولان و متوليان جامعه) از سوي رسانه‌ها كجاست؟ اگر انتشار دادن خبري، پي‌آمدهاي منفي و انتشار ندادن آن نيز پي‌آمدهاي منفي ديگري داشته باشد، مرجع تصميم‌گيري براي انتشار دادن يا ندادن ‌آن چه كسي است و چه ملاكي براي اين تصميم بايد در نظر گرفته شود؟ با توجه به مباني اخلاق ديني، آيا در رسانه‌ها، هر خبر درست و موثقي را مي‌توان منتشر كرد؟ اگر نه، چه كسي بايد تشخيص دهد كه بهتر است آن خبر منتشر نشود؛ خبرنگار؟ دولت؟ يا سليقه و تمايل خوانندگان؟ يا چيز ديگري؟ كدام يك بايد ملاك قرار گيرد؟ آيا رسانه‌ها مجازند براي كاهش آثار منفي احتمالي يك خبر، در آن به گونه‌اي دخل و تصرف كنند كه از تأثير منفي آن كاسته شود؟ در صورتي كه اصول، اهداف و خطوط راهنماي رسانه‌هاي ارتباطي در عمل، با يكديگر تناقض و اصطكاك داشته باشند، چگونه بايد تناقض آن را برطرف كرد؟ تعارض بين وظيفه كارگزاران رسانه در قبال حفظ شغل يا منافع شخصي با اطلاع‌رساني درست و اعلام حقيقت در گفتمان اخلاقي چگونه قابل جمع و حل است؟ كاربرد كدام يك از مباحث اخلاق اسلامي درباره رسانه‌ها بيشتر است و ظرفيت تأمل در آنها وجود دارد؟ نصوص اسلامي و سنت و سيره معصومان را چگونه مي‌توان متناسب با مسائل و مباحث اخلاق رسانه‌اي بازخواني كرد؟ آيا با رسانه‌اي شدن آسيب‌هاي اخلاقي به جامعه آسيب وارد نمي‌آيد؟ آيا بين اعتماد مخاطبان به رسانه‌ها و اخلاقي بودن رسانه، رابطه‌اي مي‌توان ديد؟ منشور اسلامي اخلاق رسانه‌اي چه ويژگي‌هايي متمايز از منشور رسانه‌اي در ديگر مكاتب دارد؟ اتفاق نظر نداشتن در زمينه حدود اطلاق يا نسبيت اخلاق چه تأثيري بر بحث اخلاق رسانه‌اي دارد؟ راهبرد و راهكارهاي حضور گفتمان اخلاقي در رسانه‌ها و از جمله رسانه ملي كدامند؟ و... .
همان‌گونه كه ملاحظه شد، پرسش‌هاي فراواني در زمينه اخلاق رسانه‌اي فراروي ماست كه نياز به تأمل اساسي دارند تا راهنماي عملي برنامه‌سازان و مديران رسانه‌اي و رسانه ملي قرار گيرند. ورود به همه اين مباحث يا حتي ادا كردن حق برخي از اين پرسش‌ها گفت‌وگوهاي گوناگون و عميقي نياز دارد كه با امكانات و ظرفيت اين فصلنامه متناسب نيست. پس به دليل اهميت موضوع و در حد توان، به گوشه‌هايي از اين مباحث در قالب گفت‌وگو و مقالات و نقد كتاب با ملاحظاتي نسبت به مسائل رسانه ملي خواهيم پرداخت.
3. در فارسي، واژه «اخلاق» بيشتر در يك معنا كاربرد دارد. در فرهنگ غربيان، «اخلاق» در دو معناي متمايز به كار مي‌رود: «مورال» و «اتيك». در اين زمينه جست‌وجوي گذرا به زبان انگليسي بسيار ره‌گشاست و از وجود ادبيات بسيار موسع در اين موضوع حكايت دارد. با مراجعه به فرهنگ‌ها و دايرةالمعارفي چون ويكي پديا، ياهو انسرو (
.Yahoo.Com/question) و... در تفاوت اين دو مفهوم آمده است كه مورال (Moral) تمركز بر اخلاق فردي و ويژگي‌ها و باورهاي شخصي داشته و معادل اخلاق در فرهنگ فارسي است. اين‌گونه از اخلاق به گذشته (سنت‌ها و مذاهب) تعلق دارد و بر ثابت و پايايي تأكيد دارد. اين اخلاق رايج مجموعه‌اي از امور بد و خوب و حلال و حرام است كه مي‌تواند در جوامع مختلف، متفاوت هم باشد. بر مبناي مورال، رفتار ديگران بر اساس مفاهيمي چون بد و خوب يا تصوري از خير و شر ارزيابي مي‌شود. در غرب، به ندرت مورال به صورت حرفه‌اي مورد بررسي است، بر خلاف اتيك.
اتيك (Ethic) در مقابل مورال به ابعاد جمعي روابط بشري توجه دارد و مطالعه‌اي فلسفي و عقلي درباره اصول اخلاقي است. ازاين‌رو، به مضامين علم اخلاق (و شاخه‌اي از فلسفه كاربردي) در فرهنگ خودي نزديك مي‌شود. اين‌گونه از اخلاق متوجه هنجارهاي اجتماعي است و ريشه‌هاي جامعه‌شناختي، زيستي و روان‌شناختي رفتار را بررسي مي‌كند. توقع از اتيك آن است كه نظام ارزشي تأسيس كند و ابزار تشخيص امور بد و خوب را در مسائل تازه و نوين عصر بدهد. در اتيك، رفتار ديگران بر مبناي اصول اجتماعي و فرهنگي بررسي و ارزيابي مي‌شود. ازاين‌رو، بر مدار رفتار قاعده‌مند از سيستم اجتماعي و فرهنگي دور مي‌زند. چون اتيك به نظام فرهنگي و مذهبي جوامع پيوند خورده است، در نتيجه با نظام اخلاقي فراگيري نيز مواجه نيست و به تناسب شيوه نگاه به عالم و آدم به اتيك يا نظام اخلاقي خاصي مي‌رسيم كه البته مي‌توان در مجموع به اصولي مشترك يا نزديك به هم در آنها نيز رسيد.
در مجموعه حاضر، وقتي از اخلاق رسانه‌اي سخن گفته مي‌شود، با كدام يك از معاني گفته شده از اخلاق روبه‌روييم؟ پاسخ اجمالي آن است كه با هر دو؛ زيرا وقتي يك عامل رسانه‌اي (خبرنگار يا كارگردان و...) به فعاليت حرفه‌اي مي‌پردازد، قطعاً بايد فراتر از عوامل حقوقي ملاحظاتي در ايفاي وظيفه داشته باشد كه اين وجدانيات به «مورال» يا اخلاق فردي باز مي‌گردد. اگر قرار باشد مثلاً براي رسانه ملي «منشور اخلاقي» تهيه شود و افراد مستقيم و غير مستقيم موظف باشند در درون آن نظام اخلاقي فعاليت كنند، اين توقع و انتظار ذيل «اتيك» يا اخلاق اجتماعي قابل فهم است. از آنجا كه خود رسانه يك سيستم است، ملاحظات اخلاقي در آن نيز به ناگزير، عمدتاً از جنس اتيك است تا مورال. پس از باب تغليب مي‌توان بحث اخلاق رسانه‌اي را مرتبط با مباحث و مسائل اتيك و علم اخلاق بازخواني كرد.
4. از مفهوم‌بندي يادشده در باب اخلاق در دو معناي مورال و اتيك در راستاي مباحث و علوم اسلامي نتيجه قابل توجهي نيز مي‌توان گرفت. برخي مانند استاد مطهري در مقدمه كتاب آشنايي با علوم اسلامي، علوم اصيل اسلامي را به سه علم كلام (كه به مباحث نظري چون جهان‌بيني يا به اصطلاح اصول دين مي‌پردازد)، اخلاق (به افعال ناظر به رفتار درون و جوانحي مي‌پردازد) و فقه (كه به افعال جوارحي و به تعبيري، به افعال مكلفين مي‌پردازد) تقسيم كرده‌اند. در اين تقسيم‌بندي كه اخلاق معادل معناي مورال از آن اراده شده است، به درستي علم اخلاق در عرض علم فقه، دسته‌بندي مي‌شود. اگر در بحث اخلاق رسانه‌اي عمدتاً با اخلاق به معناي ديگر، يعني اتيك سروكار داشته باشيم كه بر مدار هنجارهاي اخلاقي مي‌گردد، هنجارهاي بيروني و عيني مي‌توانند در علم فقه بررسي شوند. ازاين‌رو، قطعاً موضوعات فقهي به ويژه آنجا كه به هنجارهاي عيني باز مي‌گردند، ذيل اخلاق رسانه‌اي قابليت بازخواني مي‌يابند. توجه به اين نكته مهم است كه مباحث فقهي تا در قالب حقوقي درنيايند، ضمانت اجراي قهري و انتظامي ندارند و مانند ديگر هنجارهاي اخلاقي از سوي معتقدان مذهبي به آن هنجارها حمايت مي‌شوند. ازاين‌رو، در اين مجموعه، از فقه رسانه‌اي نيز سخن به ميان آمده است.
5. در يك نگاه مبنايي‌تر و پايه‌اي‌تر از مباحث اخلاقي، تقسيم‌بندي ديگري نيز مي‌توان ارايه كرد. در اين نگاه، با توجه به ملاك كاربردي بودن، مباحث اخلاقي را به دو قسم مي‌توان تقسيم كرد: اخلاق نظري (محض) و ديگر اخلاق عملي (كاربردي).
در «اخلاق نظري»، ماهيت بحث يا از معارف دسته اولند كه تمام مباحث «علم اخلاق» در ذيل اين عنوان قابل بحثند، اعم از آنكه مربوط به اخلاق فردي باشند يا اجتماعي (معطوف به هنجارها). يا از مقوله معارف درجه دوم هستند كه محقق اخلاق نسبت به نظريه‌هاي اخلاقي به چند و چون مي‌نشيند و تمام مباحث كه تحت عنوان فلسفه اخلاق مطرح مي‌شوند، از مقوله مباحث اخلاق نظري با نگاهي داورمآبانه‌اند.
در اخلاق كاربردي و عملي كه مسئله‌‌محور است يا مشكلات اخلاقي فردي مورد اهتمام است (اخلاق كاربردي فردي) يا مشكلات اخلاقي جمع. اخلاق كاربردي جمعي نيز يا خاص حرفه مشخصي (مثلاً پزشكان، روزنامه‌نگاران و...) است كه بدان «اخلاق حرفه‌اي» گويند يا مشكلات فراتر از حرفه خاص (مثلاً اخلاق معيشت، اخلاق جنسي و...) را تعقيب مي‌كند كه آن را اخلاق كاربردي «فراحرفه‌اي» مي‌توان ناميد.
به مسائل اخلاقي رسانه‌ها، هم مي‌توان در ابعاد نظري از منظر معارف دسته اول يا معارف دسته دوم پرداخت (اخلاق نظري) و هم مي‌توان با نگاهي كاربردي (اخلاق كاربردي حرفه‌اي) دقيقاً به مشكلات مثلاً رسانه ملي اشاره كرد و براي رفع و دفع آنها راهبرد و راهكار ارايه داد.
6. از زماني كه در فضاي نزديك به مشروطه‌خواهي ايرانيان، «مطبوعات» به عنوان يكي از وسايل ارتباط جمعي در ايران پا به عرصه وجود گذاشتند، اين دغدغه در اذهان موافقان و مخالفان وجود داشت كه دامنه آزادي مطبوعات تا چه حد است؟ برخي مشروطه‌خواهان، مطبوعات را مجرايي براي طرح انديشه‌هاي تازه مي‌دانستند و در گفتمان دفاع از آزادي از جمله از آزادي مطبوعات دفاع مي‌كردند. در مقابل، عده‌اي ديگر با سوء ظن نسبت به اين رسانه‌هاي نوظهور در آن عهد، به صراحت با آزادي مطبوعات مخالفت مي‌كردند. در اين بين، مواضع شيخ فضل‌الله نوري نسبت به ديگران شهرت بيشتري دارد. امروزه اگر از منظر اخلاق رسانه‌اي مواضع شيخ شهيد بازخواني شود، شايد هنوز برخي ملاحظات ايشان جاي تأمل دارد. مثلاً آنجا كه مي‌نوشت:
اي برادر عزيز، مگر نمي‌داني كه آزادي قلم و زبان از جهات كثيره، منافي با قانون الهي است... كدام جريده نوشته شد كه مشتمل بر طعن به اسلام و اسلاميان نبود؟ كدام اداره بود كه جريده‌اش خالي از كفر بود؟ ... (نوري، 1362: 60)
در غرب هم مباحث اخلاق رسانه‌اي آن‌گاه موضوعيت يافت كه رسوايي‌هاي متأثر از رسانه‌ها در دهه 70 از قرن بيستم (مثل واتر گيت، مقالات پنتاگون و...)، حسن عملكرد رسانه‌ها را زير سؤال برد. در دهه‌هاي بعد با افزايش قابليت‌هاي رسانه‌هاي جمعي، امكان سوء استفاده از اين رسانه‌ها نيز افزايش يافت و به وضوح ديده شد كه با رسانه‌ها مي‌توان حرمت و حريم ديگران را ناديده گرفت. اين مسائل بر اهميت و ضرورت روزافزون رعايت اخلاق رسانه‌اي در وسايل ارتباط جمعي حكايت دارند. در ايران اسلامي نيز دغدغه رعايت شدن يا نشدن اخلاق در رسانه‌ها از مسائلي است كه اذهان دل‌سوزان جامعه و نظام را به خود مشغول كرده است. با اين وصف، بررسي اخلاق رسانه‌اي با رويكرد ديني كاملاً موضوعيت مي‌يابد.
شماره حاضر از فصلنامه بازتاب انديشه، ويژه اخلاق رسانه‌اي است و در حد حجم مقرر به برخي ابعاد اين موضوع مي‌پردازد. سخن با مصاحبه‌اي از جناب دكتر محسن اسماعيلي، از كارشناسان خوش‌سابقه و مؤثر در بحث اخلاق رسانه‌اي در اين سامان آغاز مي‌شود. سپس سه مقاله با عنوان‌هاي زير به ترتيب خواهند آمد: اخلاق رسانه با تأكيد بر رسانه ملي، نظام هنجاري اطلاع‌رساني در فقه شيعه و در آخر، مقاله درآمدي ديني بر اخلاق رسانه‌اي. سپس دو نقد كتاب در موضوع مورد بحث با عناوين زير آمده‌اند: نقد و نظري بر كتاب اخلاق رسانه در خبر، اثر سركار خانم اشرف سادات احدزاده و نقد و نظري بر كتاب اخلاق حرفه‌اي، اثر دكتر احد فرامرز قراملكي. پايان بخش مطالب اين مجموعه، نقد وارده بر مقاله‌اي از شماره قبل فصلنامه بازتاب انديشه با عنوان نقدي بر مقاله اهداف اطلاع‌رساني رسانه‌اي از ديدگاه قرآن كريم (با تأكيد بر رسانه ملي) است.