// گزیده های معارفی / ضرب المثل

بازگشت ثمره نيكي به انسان

عنوانبازگشت ثمره نيكي به انسان
ضرب المثل«تو نيكي مي‌كن و در دجله انداز».
زمينه پيدايشمتوكل، خليفه ستم‌كار عباسي به جواني به نام «فتح» علاقه‌مند شد، به گونه‌اي كه تمام فنون زمان را به او آموخت تا اينكه نوبت به شناگري رسيد. از قضا، روزي كه «فتح» در دجله شنا مي‌كرد ناگهان موج سهمگيني برخاست و جوان را در كام خود فرو برد. غواصان به دجله ريختند و رودخانه را زير و رو كردند، ولي اثري از جوان نيافتند. پس از مدتي كوتاه، شخصي نزد خليفه آمد و پيدا شدن گم‌‌شده را بشارت داد. وقتي جوان را آوردند، واقعه را از او پرسيد. فتح با خوشحالي پاسخ داد: «هنگامي كه موج نا به‌هنگام، مرا برداشت، مدتي زير آب غوطه خوردم و از سويي به سوي ديگر رانده شدم. در اين موقع، موج عظيمي برخاست و مرا به ساحل پرتاب كرد. وقتي چشم باز كردم خودم را در حفره‌اي از حفره‌هاي ديوار دجله يافتم. ساعت‌ها گذشت. ناگهان چشمم به طبق ناني افتاد كه از جلوي من بر روي دجله مي‌گذرد، دست دراز كردم نان را برداشتم و رفع گرسنگي كردم. هفت روز به اين ترتيب گذشت. در روز هفتم مردي به قصد ماهي‌گيري به آن منطقه آمد و چون مرا در آن حفره يافت با تور ماهي‌گيري خود بالا كشيد. در ضمن بر روي قطعات نان كه همه روزه در ساعت معيني بر روي دجله مي‌آمد عبارت «محمد بن الحسين الاسكاف» ديده مي‌شد كه بايد تحقيق كرد اين شخص كيست و مقصودش از اين عمل چيست». متوكل دستور داد به جست‌وجوي آن مرد بروند. پس از تفحص فراوان، بالاخره «محمد اسكاف» را در بغداد يافتند. اما او در جواب گفت: «مرا با خليفه كاري نيست. اگر اوامري باشد در اجراي فرمان آماده‌ام.» متوكل با شنيدن اين خبر به خانه «محمد اسكاف» رفت و جريان نان‌ها را جويا شد. او در جواب گفت: «برنامه زندگي من از آغاز تشكيل خانواده اين است كه روزانه، مقداري نان براي اطعام فقرا كنار مي‌گذارم. اكنون چند روزي است كه كسي به سراغ نان نمي‌آيد. از آنجا كه نان صدقه را بايد انفاق كرد؛ در اين چند روز قطعات نان را چند ساعتي پس از صرف ناهار و عدم مراجعه مستمندان، به دجله مي‌انداختم تا لااقل ماهي‌هاي دجله بي‌نصيب نمانند.» خليفه وي را مورد توجه قرار داد. ضمناً در لفافه به او گفت: «تو نيكي را به دجله مي‌اندازي بي‌خبر از آنكه خداي سبحان آن را در خشكي به تو باز مي‌گرداند».(1)
پيامهازماني كه شخصي بدون هيچ گونه چشمداشتي به ديگران نيكي، احسان و انفاق كند.
ضرب المثل هاي هم مضمونـ چون نيكي كني، نيكي آيد برت.(2) (فردوسي) ـ نيكي، راه به خانه صاحب خود برد.(3) ـ نيكي گم نشود.(4) ـ آن كس كه نكو كرد و بدي ديد، كدام است؟(5) ـ يار شو خلق را و ياري بين.(6) (اوحدي)
اشعار هم مضمونبه گيتي جز از دست نيكي مبر * كه آيد يكي روز، نيكي به بر(7) (اسدي) ببخش مال و مترس از كمي،‌ كه هر چه دهي * جزاي آن به يكي، ده ز دادگر يابي(8) (سلمان ساوجي) نيكويي، بر دهد به نيكوكار * بازگردد بدي به بدكردار (9) (حمدالله مستوفي)
ريشه هاي قرآني حديثيامام حسين(ع): «مَنْ أحْسَنَ أحْسَنَ اللهُ اِلَيْهِ؛ هر كه نيكي كند،‌ خدا هم به او نيكي خواهد كرد.»(10) امام علي(ع): «أحْسِنْ يُحْسَنْ اِليكَ؛ نيكي كن تا به تو نيكي شود».(11)
پاورقي1. ريشه‌هاي تاريخي امثال و حكم، ج 1، صص 309 و 310. 2. امثال و حكم، ج 2، ص 670. 3. همان، ج 4، ص 1876. 4. همان. 5. همان، ج 1، ص 62. 6. همان، ج 4، ص 2029. 7. امثال و حكم دهخدا، ج 1، ص 455. 8. همان، ج 4، ص 1740. 9. همان، ص 1876. 10. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج 78، ص 122. 11. همان، ج 77، ص 385.

/// آخرین گزیده‌ها