// گزیده های معارفی / ضرب المثل

لزوم دقّت در سخن براي در امان ماندن از عواقب آن

عنوانلزوم دقّت در سخن براي در امان ماندن از عواقب آن
ضرب المثل«زبان سرخ، سرم را به دار نبري!»
زمينه پيدايششخص بدزباني ترمه* مي‌بافت و مرتب مي‌گفت: «اي زبان، سرم را به دار نبري!» دزدي در كمين بود تا ترمه او را بدزد، اما از گفته آن مرد تعجب كرد و پيش خود گفت: «از سر ترمه مي‌گذرم و منتظر مي‌مانم ببينم مقصود ترمه‌باف از اين سخن چيست.» سرانجام كار ترمه تمام شد و ترمه‌باف آن را برداشت و براي پادشاه برد. دزد هم دنبال او تا قصر پادشاه رفت. در بين راه آن مرد مرتب، آن جمله را تكرار مي‌كرد. وقتي ترمه باف به حضور شاه رسيد، ترمه را تقديم كرد. شاه از او تعريف و تمجيد كرد و گفت: «استاد،‌ اين ترمه براي چه خوب است؟» مرد بدزبان گفت: «خوب است تو بميري روي تابوتت بكشند.» حاكم از اين نفوس بد، رنجيد و امر كرد آن مرد را به دار كشند. در اين هنگام دزد پيش‌ آمد و تعظيمي كرد و گفت: «قربان، من دزدم؛ در كمين بودم اين ترمه را بدزدم. شنيدم اين مرد مدام به زبانش التماس مي‌كرد و مي‌گفت: (زبان سرخ، سرم را به دار نبري!) به اين دليل او قلباً آدم بدخواهي نيست، بلكه زبانش بد است». پادشاه، شفاعت دزد را قبول كرد و مرد بدزبان را بخشيد و دزد را هم به كاري گماشت.(1)
پيامهادرباره كسي مي‌گويند كه نتواند زبان خود را مهار كند و با يك كلام ناشايست شرّي به پا كند.(2)
ضرب المثل هاي هم مضمونـ زبان سرخ، سر سبز مي‌دهد بر باد.(3) ـ فتنه‌ها در عالم از تيغ زبان پيدا شود.(4) (واعظ) ـ لب كه بي جا باز شد، در دام افتد آدمي.(5) (طايي شميراني) ـ ديگ را آتش به جوش مي‌آورد، آدم را حرف.(6) ـ خوش‌زبان باش، در امان باش.(7)
اشعار هم مضمونمرد خاموش، در امان خداست * آدمي از زبان خود به بلاست(8) (ناصر خسرو) زبان، سر را عدوي(*) خانه‌زاد است * زبان، بسيار سر بر باد داده است(9) (وحشي بافقي) هست تيغ زبان ز تيغ بَتَر(*) * كاين خورد بر تن، آن خورد به جگر(10) (مكتبي) آنچه زخم زبان كند با من * زخم شمشير جان‌ستان نكند!(11) ناگفته بسي به بود از گفته رسوا.(12) (ناصر خسرو) عالمي را يك سخن ويران كند.(13) (مولوي)
ريشه هاي قرآني حديثيامام علي(ع): «رُبَّ كَلامٍ كَالْحُسام؛ بسا سخني كه چون شمير برّان است.»(14) امام علي(ع): «ضَرْبُ اللِّسانِ اَشَدُّ مِنْ ضَرْبِ السِّنانِ؛ ضربه زبان از ضربه سر نيزه شديدتر است.»(15) رسول خدا(ص): «بَلاءُ الاِنْسانِ مِنَ الِّلسانِ؛‌بلاي آدمي از زبان اوست».(16)
لغاتترمه (تَ / تُ مِ): پارچه پشمي كه قسمتي از شال است و داراي رنگ‌هاي متعدد و گل‌بوته است. دهخدا، ج 5، ذيل واژه ترمه. عدو: دشمن. بَتَر: بدتر.
پاورقي1. تمثيل و مثل، ج 2، ص 125. 2. همان. 3. امثال و حكم دهخدا، ج 2، ص 893. 4. ابراهيم شكورزاده بلوري، دوازده هزار مثل فارسي، ص 741. 5. فرهنگ‌نامه امثال و حكم ايراني، ص 1014. 6. دوازده هزار مثل فارسي، ص 555. 7. امثال و حكم دهخدا، ج 2، ص 761. 8. همان، ج 1، ص 26. 9. همان، ج 2، ص 892. 10. همان، ج 4، ص 1979. 11. همان، ج 1، ص 51. 12. همان، ج 4، ص 1785. 13. همان، ج 2، ص 1088. 14. تميمي آمدي، غررالحكم و دررالكلم، ح 5273. 15. علامه مجلسي، بحارالانوار، ج 71، ص 286. 16. همان.

/// آخرین گزیده‌ها