// گزیده های معارفی / ضرب المثل

لزوم تقدّم همسايه و ديگران بر خود در احسان و نيكي

عنوانلزوم تقدّم همسايه و ديگران بر خود در احسان و نيكي
ضرب المثل«الجار ثُمَّ الدار».
زمينه پيدايشدر اسلام درباره احترام به همسايه، تأكيد فراواني شده است. روايت شده است كه يكي از شب‌ها كه حضرت زهرا(س) مانند هميشه با خدا راز و نياز مي‌كرد، امام حسن(ع) كه در آن هنگام خردسال بود، حالات و گفتار مادر را در حال عبادت نظاره مي‌كرد، تا ببيند مادر چه مي‌گويد. فاطمه زهرا(س) در بين هر دو ركعت نماز، دست‌ها را به سوي آسمان بلند مي‌كرد و براي همه مؤمنان و مستمندان عالم دعا مي‌نمود و به ويژه از همسايگان و آشنايان نام مي‌برد، ولي نامي از خود، همسر و فرزندانش به ميان نمي‌آورد. ديدن آن صحنه جالب و روحاني، خواب را از ديدگان امام حسن مجتبي(ع) ربود تا مراقب حال مادر باشد كه چه وقت براي همسر و فرزندانش نيز دعا مي‌كند. انتظار به پايان رسيد و آن شب، صبح شد و بامدادان شنيد كه مادرش خيلي كوتاه، نامي از خويشان و خانواده برد و براي آنان دعا كرد. زماني كه ايشان از راز و نياز، فارغ شد، امام حسن(ع) با شگفتي كودكانه عرض كرد: «مادر جان، من ديشب تا صبح نخوابيدم و از درون بستر خود، كارهاي شما را تماشا مي‌كردم. مي‌خواهم بدانم سبب چه بود كه آن همه درباره ديگران، به ويژه همسايگان دعاي خير كرديد، ولي براي خانواده خودمان،‌ فقط در پايان مناجات، آن هم بسيار كم دعا فرموديد؟»(1) حضرت، فرزند دلبندش را در آغوش گرفت و با تبسمي حاكي از خشنودي فرمود:«يا بُنَّي، اَلْجارُ ثم الدارُ؛ پسرم، اول همسايه، آن‌گاه خانه و اهل خانه».(2)
پيامهازماني كه بخواهيم برتري و حق تقدم همسايه را بر بستگان و خويشان بيان كنيم.(3)
ضرب المثل هاي هم مضمونـ آن دنيا اول از همسايه مي‌پرسند.(4) ـ دو تا در را كه پهلوي هم مي‌گذارند براي اين است كه به درد هم برسند.(5) ـ همسايه به آدم از قوم و خويش نزديك‌تر است.(6) ـ همسايه ما سايه ماست.(7) ـ همسايه را گوشت، ما را آبگوشت.(8)
اشعار هم مضمونتوانگران كه به جنب سراي درويشند * ضرورت است كه گاهي از او بينديشند(9) (سعدي) حقّ همسايگان بزرگ شمار * باطلي گر كنند، ياد ميار(10) (اوحدي)
ريشه هاي قرآني حديثي«وَ اعْبُدُواْ اللّهَ وَلاَ تُشْرِكُواْ بِهِ شَيْئًا وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَ بِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ الْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَ الْجَارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالجَنبِ؛ خداي را بپرستيد و هيچ چيز شريك او مسازيد و با پدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و بينوايان و همسايه خويش و همسايه بيگانه و يار مصاحب نيكي كنيد.» (نساء: 36) امام علي(ع): «أَحسِن جِوارَ مَن جَاوَرَكَ تَكُنْ مُسلماً؛ با همسايه‌ات خوب همسايگي كن كه مسلمان خواهي بود.»(11) امام علي(ع): «مِن المُروَّةِ تَعَهُّدُ الجِيران؛ پاي‌بندي به امور همسايگان از مردانگي است.»(12) امام علي(ع): فَتَعَصَبُوا لِخلالِ الحَمدِ: مِن الحِفظِ لِلجِوارِ، و الفواءِ بِالذِّمام؛ در حفظ خصلت‌هاي ارزش‌مند، مانند حفظ حقوق همسايگان و وفا به پيمان‌ها تعصب به خرج دهيد.»(13) امام سجاد(ع): «اما حق همسايه‌ات اين است كه در غياب او آبرويش را حفظ كني و در حضورش او را احترام نهي. اگر به او ستمي شد ياري‌اش رساني. دنبال عيب‌هايش نباشي. اگر بدي از او ديدي بِپوشاني. اگر بداني كه كه پند و اندرز تو را مي‌پذيرد او را در خفا نصيحت كني. در سختي‌ها رهايش نكني. از لغزشش درگذري. گناهش را ببخشي و با او به خوبي و بزرگواري معاشرت كني».(14)
پاورقي1. ريشه‌هاي تاريخي امثال و حكم، صص 72 و 73. 2. ميرزا حسين نوري، مستدرك الوسايل، ج 8، ص 429. 3. همان، ص 72. 4. ابراهيم شكورزاده بلوري، دوازده هزار مثل فارسي، ص 52. 5. امثال و حكم، ج 2، ص 831. 6. دوازده هزار مثل فارسي، ص 1033. 7. همان. 8. دوازده هزار مثل فارسي، ص 1033. 9. امثال و حكم دهخدا، ج 1، ص 555. 10. همان، ج 2، ص 698. 11. جلوه‌هاي حكمت، ص134. 12. همان. 13. همان، ص 133. 14. محمد محمدي ري شهري، ميزان الحكمه، ج 2، ص 921.

/// آخرین گزیده‌ها